تكوينيّة يفرضها [ ، يلزمها ] الواقع [ الخارجي ] بدون جعل من قبل المولى ، و ذلك من قبيل إيجاد واسطة نقل ؛ فإنّها مقدّمة تكوينيّة للسفر بالنسبة إلى من لا يستطيع المشي على قدميه ، فإذا وجب السفر كان توفير واسطة النقل مقدّمة للواجب ، حتّى بدون أن يشير إليها المولى ، أو يحصّص الواجب بها ، و تسمّى بالمقدّمة العقليّة .
و المقدّمات العقليّة للواجب من ناحية مسئوليّة المكلّف تجاهها ، كالقيود الشرعيّة ، فإن أخذت المقدّمة العقليّة للواجب قيدا للوجوب [ أيضا ] لم يكن المكلّف مسئولا عن توفيرها ، و إلّا كان مسئولا عقلا عن ذلك ، بسبب كونه
شرح
تحميلى از سوى نظام تكوين است ] و آن از قبيل تهيهء وسيلهء نقليه براى كسى است كه راه را با پاى پياده نمىتواند بپيمايد .
اين مقدمه « مقدمهء تكوينى » است [ بلكه پيمودن راه و طىّ طريق نيز مقدمهء تكوينى حج است ] . پس هرگاه سفر [ حج مثلا ] واجب شد تهيهء وسيلهء نقليه نسبت به آن ، مقدمة الواجب است ، بدون اين كه مولى به [ مقدمه بودن ] آن اشارهاى كند يا مولى واجب را به سبب آن تحصيص كند [ ، بلكه عقل مىگويد سفر حج براى اشخاصى كه دور از مكه هستند و قدرت پيادهروى ندارند ، جز به تهيهء وسيلهء نقليه ممكن نيست ] و اين « مقدمهء عقلى » ناميده مىشود .
مقدمات عقلى واجب از نظر مسئوليتى كه مكلف در برابر آن دارد ، مانند قيود شرعى است . پس اگر مقدمهء عقلى واجب قيد وجوب [ نيز ] باشد [ ، مانند آنكه مولى بگويد : اگر راه را پيمودى و به ميقات رسيدى حج بر تو واجب است يا بگويد : اگر زنى را به همسرى خود برگزيدى و داراى فرزندانى شدى اداى نفقهء آنها بر تو واجب است .
روشن است كه بدون زن ، انسان داراى فرزندى نمىشود . ] مكلف مسئول نيست كه آن مقدمه را ايجاد كند و گرنه [ ، يعنى در صورتى كه مقدمهء عقلى واجب بود و مقدمهء عقلى وجوب نبود ] مكلف به حكم عقل مسئول آوردن آن است ؛ چون ملزم به امتثال فرمان