ما قلناه في التواتر ] منها : نوعيّة العلماء المتفقين من الناحية العلميّة ، و من ناحية قربهم من عصر النصوص [ فكلّما كانوا أقرب إلى عصر النصّ كانت كاشفية الإجماع عن وجود الدليل أقوى و أسرع ] .
و منها : طبيعة المسألة المتّفق على حكمها ، و كونها من المسائل المترقّب ورود النصّ بشأنها ، أو من التفصيلات و التفريعات [ فكشف الإجماع عن الدليل في الصورة الاولى أسرع من كشفه في الصورة الثانية ] .
و منها : درجة ابتلاء الناس بتلك المسألة و ظروفها [ و شرائطها ] الاجتماعية ، فقد يتّفق أنّها [ أي أنّ المسألة ] بنحو يقتضي توافر الدواعي و الظروف [ على ]
شرح
نوعيت مخبرين و خصايص مخبر عنه و عوامل ديگر در حصول علم از تواتر مؤثر بود . ] از جمله آنها نوعيّت علمايى است كه [ بر يك حكم ] اتفاقنظر پيدا كردهاند از جنبه علمى [ كه آيا از علماى طراز اول هستند يا نه ؟ ] و از جنبه قريب بودن آنها به عصر نصوص .
[ كه همان عصر حضور معصومين باشد . به همين دليل هرچه مجمعين به زمان نصوص نزديكتر باشند ، اجماع آنها در جهت كشف از دليل شرعى معتبرتر است ؛ زيرا بسيارى مدارك شرعى در اختيار مجتهدين آن زمان بود ، ولى بعدا از ميان رفت . ]
و از جمله آنها طبيعت مسألهاى است كه بر حكم آن اتفاقنظر پيدا كردهاند و اينكه آيا آن مسئله از مسائلى است كه انتظار وارد شدن نصى در حق آن مىرود يا از تفصيلات و تفريعات است [ كه انتظار نمىرود نص خاصى دربارهء آن موجود باشد . بلكه مجتهد براساس قواعد كلى حكم آن را استنباط كرده است ؛ مثلا مسئله ازدواج موقت و جواز آنكه از مسائل مهم و اساسى و ساليان دراز محل بحث و گفتگو بوده است ، ولى مسئله طهارت يا نجاست خون پشه از فروعات كماهميت است . در مسئله اول با تعداد كمترى از مجمعين علم به وجود دليل شرعى بر جواز پيدا مىكنيم ، به خلاف مسئله دوم . ]
و از جمله آنها ، ميزان ابتلاى مردم به آن مسئله و ظروف [ و شرايط ] اجتماعى آن مسئله است . به همين خاطر گاه اتفاق مىافتد كه مسئله به گونهاى است كه اگر حكم