احتمال المجموع [ أي احتمال الخطأ في مجموع الأخبار ] أقرب من احتماله [ أي احتمال المجموع ] في حالة عدم وجودها [ أي عدم وجود النكتة المشتركة ] .
و يتأثّر حساب الاحتمال في الإجماع [ إيجابيا و سلبيا ] بعوامل عديدة [ نظير
شرح
وجود ندارد . ] بلكه اين خطاها در هر مخبرى به ظروف خاص خود او [ يعنى شرايط زمانى و مكانى و ديگر ويژگىهاى خاص آن مخبر ] مرتبط است ؛ [ مثلا ضعف بصر يا ثقل سامعه كه در هريك از خبردهندگان باعث خطا شود ، مرتبط به شرايط خود اوست و ربطى به ضعف بصر و يا ثقل سامعهء ديگران ندارد . پس خطاى هريك از نكتهء خاص به خود او سرچشمه مىگيرد . ] در اينجا هر اندازه احتمال نكته مشترك موجود باشد ، احتمال مجموع [ يعنى احتمال خطا در مجموع اخبار ] نزديكتر است از احتمال مجموع [ يعنى احتمال خطا در مجموع اخبار ] در حالت عدم وجود نكته مشترك . [ و چون منشأ خطاها در خبرهاى حدسى مىتواند يك چيز باشد ، احتمال خطاى همه مجتهدين قوىتر است و اين احتمال ديرتر زايل مىشود . از طرف ديگر چون عادتا منشأ خطاها در خبرهاى حسى متعدد است - و احتمال نكتهء مشترك در آن نمىرود - احتمال خطاى همه مخبرين ضعيفتر خواهد بود و اين احتمال زودتر زايل مىشود . اين مطلب غير از آن چيزى است كه در نكتهء دوم گفتيم . در اينجا سخن از منشأ و سبب خطاست ؛ يعنى آنچه به شخصيت مخبرين مربوط است ، مثل ضعف بصر يا ثقل سامعه در خبر حسى و ضعف قوّهء استنباط در خبر حدسى و در آنجا سخن از مركز خطا بود ، يعنى نفس خبر و به تعبير ديگر « مخبر عنه » مثل كشته شدن زيد كه امر واحدى است و همه از آن خبر دادهاند ، حال اگر همه مخبرين خطا كرده باشند ، خطاى همه از يك چيز است ؛ يعنى همين كشته شدن زيد ، ولى در باب فتوا اگر همه مجتهدين خطا كرده باشند ، معمولا مراكز متعدد براى آن تصوّر مىشود . خلاصه آنكه در خبر حسى معمولا مركز خطا واحد و منشأ خطا متعدد است و در خبر حدسى معمولا مركز خطا متعدد و منشأ خطا مىتواند يك چيز باشد .