[ بمعنى أنّه لا يعتنى باحتمال الكذب في مقام العمل ] ، بل واقعيّا لضالته و [ ل ] عدم إمكان احتفاظ الذهن البشري بالاحتمالات الضئيلة جدّا . و يسمّى حينئذ ذلك العدد من الإخبارات التي يزول معها هذا الاحتمال [ أي احتمال الكذب ] عمليّا أو واقعيّا بالتواتر ، و يسمّى الخبر بالخبر المتواتر .
و لا توجد هناك درجة معيّنة للعدد الذي يحصل به ذلك [ أي زوال احتمال الكذب ] ؛ لأنّ هذا يتأثّر [ إضافة ] إلى جانب الكمّ بنوعيّة المخبرين ، و مدى وثاقتهم و نباهتهم ، و سائر العوامل [ الكيفية ] الدخيلة في تكوين الاحتمال .
شرح
تكرار كرد تا به ارزش احتمالى كذب همهء آنها برسيم و [ در نهايت ] اين احتمال جدا ضعيف خواهد شد ؛ [ مثلا در جايى كه مخبرين ده نفر باشند ، احتمال كذب همه كمتر از 1000 / 1 و احتمال صدق قضيه بيش از 9 / 99 % خواهد بود . ] و هرچه مخبرين زيادتر شوند ، ضعيفتر مىشود تا آنكه عملا زائل مىشود [ يعنى در مقام عمل مورد توجه قرار نمىگيرد ، هرچند در مقام نظر و فكر به صورت خيلى ضعيف باقى مانده باشد و در اين حالت خبر متواتر مفيد اطمينان خواهد بود . ] بلكه واقعا زائل مىشود .
[ كه در اين حالت مفيد يقين خواهد بود ] ؛ زيرا [ احتمال كذب همهء آنها بسيار ] ضعيف است و براى ذهن بشر ممكن نيست احتمالاتى را كه جدا ضعيف است ، حفظ كند .
در اين حال آن تعداد از خبر دادنهايى را كه با وجود آنها اين احتمال [ يعنى احتمال كذب قضيه ] عملا يا واقعا زائل مىشود ، تواتر مىنامند و آن خبر را خبر متواتر گويند .
در اينجا براى آن تعداد [ از مخبرين ] كه به سبب آنها چنان چيزى پديد مىآيد [ يعنى اطمينان يا يقين به صدق قضيه پديد مىآيد ، ] سقف خاصى نيست ؛ زيرا اين امر علاوه بر جنبهء كمّى به نوعيت مخبرين و مقدار فرهنگ و آگاهى و هشيارى آنها و ديگر عوامل دخيل در تكوّن احتمال وابسته است . [ پس كميّت و كيفيّت مخبرين ، هر دو بايد ملاحظه شود . هرچه مخبرين بيشتر قابل اعتماد باشند و احتمال خطا و كذب در آنها كمتر باشد ، زودتر و با تعداد كمترى از آنها به قطع مىرسيم و چنانكه خواهيم گفت