فهذه حالات ثلاث . و يطلق على الحالة الأولى اسم « العلم التفصيليّ » .
لأنّك في الحالة الأولى تعلم أنّ أخاك الأكبر قد سافر إلى مكّة ، و ليس لديك في هذه الحقيقة أيّ تردّد أو غموض ، فلهذا كان العلم تفصيليّا . و يطلق على الحالة الثانية اسم « العلم الإجمالي » لأنّك في هذه الحالة تجد في نفسك عنصرين مزدوجين : أحدهما عنصر الوضوح ، و الآخر عنصر الخفاء . فعنصر الوضوح يتمثّل في علمك بأنّ أحد أخويك قد سافر فعلا ، فأنت لا تشكّ في هذه الحقيقة ، و عنصر الخفاء و الغموض يتمثّل في شكّك و تردّدك في تعيين هذا الأخ . و لهذا تسمّى هذه الحالة ب « العلم الإجمالى » فهي [ اي هذه الحالة ] علم لأنّك لا تشكّ في سفر أحد أخويك ، و هي إجمال و شكّ لأنّك
شرح
نتيجه اگر بپرسند آيا برادر بزرگتر شما به مكه سفر كرده است يا نه ، مىگوييد شك دارم و علم ندارم . حالت سومى كه ممكن است براى شما پيدا شود ، آن است كه اصلا اطلاعى از حال دو برادر خود نداشته باشيد و اگر بپرسند آيا هر دوى آنها يا يكى از آن دو به سفر مكه رفته است يا نه ، مىگوييد شك دارم و چيزى نمىدانم .
اين سه حالت مختلف است . در حالت اول علم تفصيلى موجود است . قيد تفصيلى در مقابل قيد اجمالى است كه براى حالت دوم مىآوريم . تفصيلى بودن علم به معناى آن است كه هيچ شكى در آن راه ندارد . اگر از شما بپرسند برادر بزرگترتان كجاست ، بدون هيچ ترديدى جواب مىدهيد كه در سفر مكه است . اما در حالت دوم به طور تفصيل علم نداريد و به طور تفصيل هم شك نداريد ، بلكه از يك نظر عالم و از يك نظر شاك و جاهل هستيد . اگر بپرسند آيا يكى از دو برادرتان مسافر است ، مىگوييد بله قطعا يكى از آن دو مسافر است . و اگر بپرسند كداميك مسافر است ، مىگوييد نمىدانم و شك دارم . پس در اينجا نوعى علم كه آميخته به جهل و شك است پديد مىآيد كه در اصطلاح آن را « علم اجمالى » گويند . اين تعبير نشان مىدهد كه محل سؤال دو جنبه دارد : جنبهء وضوح و جنبهء خفا ، و به عبارت ديگر جنبهء علم و جنبهء اجمال . آن جنبهاى