و يسمّى المدلول السلبيّ للجملة الشرطيّة ب « مفهوم الشرط » كما يسمّى المدلول السلبيّ لأداة الغاية - من قبيل « حتّى » في المثال المتقدّم - ب « مفهوم الغاية » .
و [ الآن ندخل في الجملة الوصفية ] أمّا إذا قيل : « أكرم الفقير العادل » فلا يدلّ القيد هنا على أنّ غير العادل لا يجب إكرامه ، لأنّ هذا القيد ليس قيدا للحكم بل هو وصف للفقير و قيد له [ يعنى حصل التقييد فى الموضوع اولا ثم اتى الحكم ثانيا بخلاف ما اذا ورد التقييد على الحكم فيصير التقييد في الحكم لا في الموضوع ] و الفقير هو
شرح
دست مىآيد ، مفهوم شرط و مدلول سلبى كه از ظاهر جملهء مقيد به ادات غايت به دست مىآيد ، مفهوم غايت ناميده مىشود . « 1 »
تا اينجا دو مثال زديم كه تقييد رجوع به حكم داشت و لذا جمله داراى مفهوم بود .
حال يك مثال مىزنيم كه تقييد رجوع به حكم ندارد و لذا جمله داراى مفهوم نيست . و آن در جايى است كه وصف ايجاد تقييد كند . اگر مولى بگويد « اكرم الفقير العادل » ، وصف عدالت ، قيد است براى فقير كه موضوع است ، نه آنكه قيد براى حكم باشد . بله اگر موضوع مقيد و محدود شود ، در نهايت حكم نيز محدود مىشود ، ولى دلالت بر اين نمىكند كه حكم دائر مدار وصف است . معناى اين جمله آن است كه فقير عادل را اكرام كن و چنان كه در منطق گفتهاند اثبات شيء نفى ما عدا نمىكند . يعنى نسبت به فقير عادل چنين دستورى رسيده است ، گرچه ممكن است براى فقير فاسق در جاى ديگر و به اعتبار ديگرى اكرام واجب شده باشد . خلاصه اينكه اين نوع قيد مستقيما به موضوع مربوط است و دايرهء موضوع را مشخص مىكند . آنگاه حكم روى اين موضوع معين سرازير مىشود و ديگر نسبت به غير اين موضوع ، يعنى فقير فاسق ، ساكت است و نسبت به آن اثباتا و نفيا كارى ندارد . ازاينرو گفتهاند جملهاى كه مشتمل بر وصف
هامش
( 1 ) . لابد توجه كردهايد كه حجيت مفهوم به معناى حجيت ظهور است . پس اگر گويند مفهوم شرط و مفهوم غايت حجت است ، يعنى ظاهر است و موجود است . و اگر گويند مفهوم وصف حجت نيست ، يعنى ظاهر نيست و موجود نيست .