فالفيزياء مثلا موضوعها الطبيعة . و بحوث الفيزياء ترتبط كلّها بالطبيعة و تحاول [ اي تقصد بحوث الفيزياء ] الكشف عن حالاتها [ - الطبيعة ] و قوانينها العامّة .
و [ علم ] النحو موضوعه الكلمة [ بالمعنى الاعم الذي يشمل الكلام ] لأنّه يبحث عن حالات إعرابها و بنائها و رفعها و نصبها . فما هو موضوع علم الاصول الذي تدور حوله [ - الموضوع ] بحوثه ؟
و نحن إذا لاحظنا التعريف الذي قدّمناه لعلم الاصول استطعنا أن نعرف
شرح
ويژگيها و قوانين مربوط به آنها بحث مىكنيم ؛ نظير آنكه ستارهء جدى در چه هنگامى طلوع يا غروب مىكند و خسوف و كسوف چگونه و چرا پيدا مىشود ؟ در علم فيزيك از انبساط فلز در مقابل حرارت و يخ زدن آب در صفر درجه و حركت نور به خط مستقيم و امثال آن بحث مىشود كه همه در حول يك محور است . در علم طب از تندرستى و بيمارى و علل آنها - كه همه مربوط به بدن است - بحث مىشود . در علوم اعتبارى ، مانند فقه و اصول و نحو ، نيز چنين است . يعنى بايد محورى براى مباحث علم قرار داد تا مباحث مربوط از مباحث نامربوط مشخص گردد . در علم نحو مىگويند كه موضوع ، « كلمه » است و مقصود ، كلمه به معناى اعم است كه شامل كلام نيز مىشود . پس در علم نحو هرآنچه از حالات و ويژگيها و قوانين ، مربوط به اين موضوع مىشود ، مورد بحث قرار مىگيرد . مانند مرفوع بودن كلمه يا مضاف بودن آن يا در محل اعراب بودن .
اكنون اين سؤال مطرح مىشود كه موضوع علم اصول چيست و مباحث اصولى در اطراف چه محورى دور مىزند ؟
پاسخ اين است كه موضوع علم اصول ادلهء مشترك است . به اين معنا كه در علم اصول از حالات و ويژگيها و قوانين مربوط به اين موضوع بحث مىكنيم . مثلا خبر ثقه از جمله ادلهء مشترك است و از جمله حالات عارض بر خبر ثقه آن است كه گاه در تعارض با خبر ديگرى واقع مىشود . و از جمله ويژگيهاى خبر ثقه آن است كه ظنى