كيليكيايى « 1 » يولاميوس فروگى « 2 » ، پريسكيانوس لودى « 3 » ، هرمياس فنيقى ، ديوجانوس فنيقى ، ايسيدوروس غزى . اين دانشمندان پس از چندى از كار خود پشيمان شدند .
عادات ايرانيان به نظر آنان درشت و ناملايم آمد ، و از خشونتهايى كه ديدند آزرده شدند ، و از تعدى اشراف بزيردستان دلتنگ گشتند ، و ناخشنود از ايران رخت بربستند . با وجود اين ، خسرو نسبت به اين حكما كمال علاقه نشان داد و بحمايت آنان برخاست ، و در عهدنامه ، كه با قيصر روم بست ، شرط كرد ، كه اين فضلا را از بازگشت باوطان خويش منع نكنند « 4 » .
اگر در زمان انوشروان فرهنگ يونانى در ايران حياتى جديد يافت ، از طرف ديگر فرهنگ هندى نيز در ميان ايرانيان رواج گرفت ، و در نفوس مؤثر شد . بنابر روايتى كه در كتاب پهلوى ماذيگانى چترنگ ( رساله شطرنج ) ، كه از عهد ساسانيان مانده ، مندرج است ، در زمان پادشاهى خسرو اول بازى شطرنج از هند بايران رسيد . از جمله كتب هندى ، كه به زبان پهلوى ترجمه شده ، داستانى است بودايى ، كه امروز در دست نيست ، ولى مفاد آن از پهلوى به عربى نقل شده و فعلا موسوم به بلوهروبوذاسف است . مانده ، مندرج است ، در زمان پادشاهى خسرو اول « 5 » بازى شطرنج از هند بايران رسيد .
از اين كتاب نسخه به زبان سريانى درآمد و چون بيونان رسيد ، قصه از آن اقتباس كردند ، كه موسوم به « بريام « 6 » و يواسف « 7 » » است ، و چند قصه از قصص قرون وسطى نيز مأخوذ از اين كتاب است « 8 » . از آن مشهورتر كتاب كليلگ و دمنگ
هامش
( 1 ) -Simplicios( 2 ) -Eulamios( 3 ) -Periscianos( 4 ) - ايضا ، كتاب 2 ، بند 31 - 30 .
( 5 ) - بالاتر ، ص 77 ، هرتسفلد ( گزارش باستان ، ج 3 ، ص 28 ) بر اين عقيده است ، كه اين بازى قبل از خسرو اول هم در ايران معمول بوده است .
( 6 ) -Bariam( 7 ) -Yoasaph( 8 ) - نلدكه ، مقدمه برزويه ، ص 5 ؛ رزنبرگ ، يادداشتهاى ادبيات پارسى ( زردشتى ) ص 57 .