ميشد . چنين به نظر ميرسد ، كه در اواخر عهد ساسانى آتش آذران آتش دهكدههاى كوچك و آتش وهرام از آن نقاط بزرگتر بود « 1 » . تفصيلى در باب مراسم « نيايش آتش » مخلوط به چند قصه در سوذگر ، كه يكى از نسكهاى اوستاى ساسانى است ، مسطور است « 2 » . آتشكده پر از بوى كندر و ساير مواد معطره بود . يكنفر روحانى براى اينكه از نفس خود آتش را نيالايد ، دهانبندى ، كه به زبان اوستايى بىتىدان « 3 » ( پنام ) گويند بسته و آتش را با قطعات چوبى ، كه با مراسم مذهبى تطهير شده بود ، مشتعل نگاهميداشت اين چوب غالبا از نباتى موسوم به هذاى اىپتا « 4 » بود . بارى آن روحانى دم بدم بوسيله دسته چوبى ، كه برسم « 5 » ( برسم ) ميخواندند و مطابق آداب خاص بريده و تهيه ميشد ، آتش را بهم ميزد و مشتعل ميكرد و ادعيه معينى را زمزمه ميكرد .
سپس روحانيون هوم « 6 » نثار ميكردند ؛ در اثناى تلاوت ادعيه مقدسه يا سرودن قسمتهاى اوستا ، روحانيون شاخه نبات هوم را پس از تطهير در هاون ميكوبيدند .
اجراى اين امر مستلزم تشريفاتى طولانى و پيچيده بود ، كه بايستى دقيقا مطابق دستور العمل انجام شود ؛ بعد از تهيه هوم ، آن را نثار ميكردند . زلوتر « 7 » بعضى از متون اوستا را با تشريفات گوناگون و با استعمال برسم تلاوت مىنمود . هر يك از هفت نفر رتو « 8 » ، كه معاونين او بودند ، وظيفه خاصى داشتند ، يكى از آنها موسوم به هاونان « 9 » هوم
هامش
( 1 ) - راجع به اين آتشها و عاداتى كه طبق آنها آتشخانه به آتش آذران و آتش آذران به آتش بهرام برده ميشد ر ك تاواديا در آرشيو علم اديانRelig ionswissenschaft Archiv fur36 ، ص 265 و بعد و نيز مقايسه شود با بنونيست ؛ ورتر و ورثرغن ( پاريس 1934 ) ، ص 39 و 72 .
( 2 ) - دينكرد كتاب 9 ، فصل . 12
( 3 ) -paitidana( 4 ) -Hadhanaepata( 5 ) -Baresma( 6 ) -Haoma( 7 ) -Zaotar( 8 ) -Ratu( 9 ) -Havanen