از افكار و عقايد دينى آن عهد در ايران و آسياى غربى واقف مىكند از قبيل : محاربه قلمى آذر هرمزد و اناهيذ با موبذان موبذ « 1 » ، كه مسلما از عصر ساسانى است ، و جلد يازدهم شروح تئور دورباركوناى « 2 » ، كه ظاهرا در حدود سال 800 تأليف شده ، آراء گنوستيكها را باختصار و عقايد زردشتيان و مانويان را بتفصيل مىكند « 3 » .
تفاصيل ديگرى راجع بمانويه در ترجمه سريانى يكصد و بيست و سومين رسالهء تبيينيه سور انطاكى « 4 » بدست توان آورد . مؤلف اين كتاب ، كه اصل آن از بين رفته « 5 » ، سور است ، كه از 512 تا 518 بطريق انطاكيه بوده است .
6 - منابع چينى
در سفرنامه يكى از زوار بودايى چين موسوم به هيوئن تسيانگ ( هوان تسانگ ) ، كه در سنه 629 - 630 مسافرت نموده ، يادداشت كوتاهى راجع بايران آن زمان مسطور است . ولى بايد دانست ، كه سياح مزبور شخصا ايران را نديده و فقط مسموعات خود را درباره اين كشور و ساكنين آن يادداشت
هامش
( 1 ) - نلدكه ، مناقشات سريانيان عليه دين ايرانSyrische Polemik gegen die Persische Religionدر جشن نامه رتFestgruss an R . v . Roth، ص 35 و بعد .
( 2 ) -Theodore bar Konai( 3 ) - پونيون ، كتيبههاى ماندائى جامهاى خوابير ( پاريس 1898 ) ، ص 232 - 105H . Pognon , Inscriptions mandaites des Coupes de Khouabir؛ كومون ، تحقيقات در باب مذهب مانوىRecderches sur le manicheismeبروكسل 1908 ، ص 80 - 1 ؛ بنونيست ، جهان شرق ، 1932 ، ص 215 - 170 .
( 4 ) -Severe( 5 ) - كومون ، تحقيقات مانوى ، ص 172 - 83 .