قصه تاريخى محسوب مىشود . ولى چون از اكثر آنها جز نامى باقى نيست ، بتحقيق نمىتوان گفت هر كتابى از كدام قسم بوده است .
از جمله افسانههاى عامه پهلوى ، كه مشتمل بر موضوعاتى از تاريخ عهد ساسانيان بوده و ترجمه عربى « 1 » هم داشته است ، يكى مزدك نامگ است و ديگر وهرام چوبين نامگ .
مزدك نامگ قصهاى است راجع بمزدك معروف ، كه در زمان كواذ اول قيام كرد . ابن المقفع آن را به عربى ترجمه كرد و لاحقى شاعر آن را بنظم آورد ( الفهرست 27 / 118 و 10 / 163 ) . حمزه نيز اسمى ازين كتاب مىبرد . ( ص 41 ) ، در نهاية هم مذكور است ( برون ، ص 216 ) . براى اينكه بهمهء مندرجات ، اين افسانه واقف شويم بايد عباراتى را ، كه در سياستنامه نظام الملك « 2 » و در يك روايت پارسى « 3 » منقول است ، مخلوط كنيم . ثعالبى و فردوسى و بيرونى و صاحب فارسنامه و مؤلف مجمل التواريخ « 4 » در مطالبى ، كه ذكر كردهاند ، به اين كتاب نظر داشتهاند .
وهرام چوبين نامگ سرگذشت سردار معروف است ، كه جبلة بن سالم آن را به عربى ترجمه كرد ( الفهرست 10 / 105 ) . كليات اين قصه را مىتوان از روايات مورخان عرب و فردوسى بدست آورد . « 5 »
هامش
( 1 ) - ر ك رساله اين جانب در باب داستانهاى تاريخى ايرانيان قديم به زبان دانماركى از نشريات دانشگاه كپنهاك ( 1935 )Heitedingtning og Fortaellingstitt era turhos Iranerne i Oldtiden ,؛ همچنين شاهان ، فصل دوم و سوم .
( 2 ) - فصل 45 چاپ شفر و فصل 44 ترجمه آن .
( 3 ) - داراب هرمزيار ، روايات ، ج 2 ، ص 230 - 214 .
( 4 ) - ر ك : نلدكه ، طبرى ، ص 455 و بعد ؛ كريستنسن ، سلطنت كواذ ، ص 44 ببعد و دو روايت از داستان مزدك در يادنامه مودى ، ص 321 و ما بعد .
( 5 ) - نلدكه ، طبرى ، ص 474 و ما بعد ، كريستنسن ، رمان بهرام چوبينRomanen om Bahram Tschobin , Studier fra Sprog og Oldtidsforskning . no . 75 .