نسخه مينوى از آنها پنجاه سال قديمتر و در بعضى موارد كاملتر بوده است . اين نامه ، كه در تاريخ طبرستان ابن اسفنديار مندرج است ، ترجمه فارسى است از نسخه عربى ، كه ابن المقفع از اصل پهلوى ترجمه كرده بود و اكنون هم اصل و هم ترجمه عربى مفقود الاثر است .
يكى از قطعات نسخه عربى ابن المقفع را مسعودى « 1 » و قطعه ديگر را بيرونى « 2 » نقل كردهاند و در كتاب فارسنامه « 3 » نيز پارهء از اين نامه منقول است ، كه بمنزله ذيل مندرجات تاريخ ابن اسفنديار بشمار ميآيد . نامه تنسر حاوى مطالب تاريخى و سياسى و اخلاقى است و به صورت مكاتبهء ، كه ما بين هيربد بزرگ تنسر و پادشاه طبرستان شده است ، هم آن پادشاه را ، كه در اطاعت نمودن از اردشير مردد و از اوضاع سلطنت جديد بىاطلاع بوده ، باطاعت خوانده و هم مردم زمان را در مباحث مذكور تعليم داده است . در واقع از جنس اندرزهايى است ، كه در عهد خسروان مىنگاشتهاند و تاريخ نگارش اين نامه هم زمان خسرو اول است نه عصر اردشير بابكان .
در نامه تنسر آمده است ، كه اردشير مجازات از دين برگشتگان را تخفيف داد . « چه در روزگار پيشين هر كه از دين برگشتى حالا عاجلا قتل و سياست فرمودندى شهنشاه فرمود ، كه چنين كس را بحبس بازدارند و علما به مدت يكسال بهر وقت او را خوانند و نصيحت كنند و ادله و براهين بر او عرض دارند و شبهه را زايل كنند ، اگر بتوبه و انابت و استغفار بازآيد ، خلاص دهند و اگر اصرار و استكبار او را بر استدبار دارد بعد از آن قتل فرمايند » . اما در حقيقت سختگيريهايى ، كه نسبت بمرتدان مرسوم شد ، ممكن نيست قبل از آنكه اردشير دين زردشتى را آيين رسمى دولتى كرد ، معمول بوده باشد . بالعكس تخفيفهايى كه ذكر مىكند ، مربوط بزمانهاى بعد بوده ، كه انصاف و انسانيت جلوه بيشترى يافته و براى آنكه اين تغيير نظر ديانتى را بنيان متينى بدهند ،
هامش
( 1 ) - التنبيه ، ص 97 ؛ ترجمه كارادوو ، ص 142 .
( 2 ) - كتاب الهند ، چاپ زاخو ، ص 53 ؛ ترجمه از هم او ، ص 109 .
( 3 ) - كريستنسن ، ابرسام وتنسو ،AD: ج 10 ، ص 55 - 50 .