در رشت و مشهد تجارتخانههاى انگليسى تأسيس شد . فعاليت تجار انگليسى و التون ماجراجو اقدامات متقابل دولت روسيه را برانگيخت و در نتيجه صادرات ابريشم ايران از طريق بحر خزر و ولگا چهار بار ديگر تقليل يافت .
نمىتوان گفت كه دولت نادر شاه بالكل در انديشهء احياى نيروهاى توليدى ايران نبوده . در بعضى از نواحى ايران و بخصوص در بخشهاى خاوران آن كارهاى ساختمانى جريان داشت و مؤسسات آبيارى احيا مىشد ( از آن جمله بند سلطان بر رود مرغاب ترميم و احيا شد ) و برخى شهرها و نقاطى كه از سكنه خالى گشته بود مجددا مسكون گشت . به اين معنى كه مردم شهر و روستا و افراد چادرنشين را به اجبار از محل ايشان كوچانده به سكونت در آن شهرها و قراء مجبور مىكردند . ولى كارهاى ساختمانى بىنظم و نامستمر و غالبا از لحاظ فنى ناقص بوده ، دقت كافى نمىشد و در بسيارى از موارد به منظور تظاهر و شهرت نام نادر شاه انجام مىگرفت .
گذشته از همهء اينها اين ساختمانها با استفاده از كار اجبارى و بدون مزد و به دست رعايايى كه فقير و ناتوان گشته ديگر طاقت اين كوشش اضافى بيمزد را نداشتند به عمل مىآمد . بعضى از اين ساختمانها براى جنگهاى نادر شاه ضرورت داشت و از لحاظ احياى اقتصادى ايران كمترين فايدهاى بدان متصور نبود . مثلا در بوشهر واقع بر كرانهء خليج فارس كارخانهء توپريزى ساخته شده بود و در نزديك آمل مازندران كارخانهء آهنريزى كه گلولهء توپ توليد مىكرد . چوب و الوار ساختمانى از مازندران به وسيلهء رعايايى كه مزدى در برابر كار خود دريافت نمىداشتند و از نقاط مختلف ايران گرد آمده بودند به كرانهء خليج فارس حمل مىشد . نادر شاه به كمك همين رعاياى بيمزد و مواجب بر يكى از قلههاى غيرقابل وصول خراسان قلعهء كلات و كاخ و خزانهاى براى خويش بنا كرد .
صفحات مرمر را كه هريك 50 خروار وزن داشت روستاييان آذربايجانى بر سبيل بيغار به آنجا حمل كردند . كار اجبارى و مهاجرتهاى زوركى بيش از پيش رعايا و چادرنشينان را فقير ساخت . بدين سبب اقداماتى كه نادر شاه براى ترميم خرابيها و
ايران در زمان نادرشاه ( فارسي ) — صفحة 289
مساهمون: على اصغر عبد اللهى
ص٢٨٩