حضرت صادق ( كه اين كلام را شنيد ) فرمود : اى صيقل نزد شما در اين باره چيست ؟ گويد : عرضكردم نزد ما جز تسليم چيزى نيست ، گويد : پس آن حضرت فرمود : خداوند دو چيز را دوست دارد و دو چيز را دشمن دارد ، دوست دارد خرامندگى ( و با تبختر راه رفتن ) را در ميان دو صف ( از لشكر اسلام وكفر ) ودوست دارد ، دروغ گفتن را در جاى اصلاح ( بين دو نفر يا دو جمعيت از مسلمانان ) ودشمن دارد خرامندگى در راهها وكوهها را ، و ( همچنين ) دشمن دارد دروغ گفتن را در غير مقام اصلاح ، بدرستى كه ابراهيم عليه السلام كه فرمود : « بلكه بزرگ ايشان اين كار را كرده است » بخاطر اصلاح ( حال بت پرستان ونجات آنها از گمراهى ) بوده ، وراهنمائى ( كردن آن جماعتى ) باينكه آن بتان نمى توانند كارى انجام دهند ويوسف عليه السلام نيز بخاطر اصلاح ( حال فاميل خود يا ديگران آن كلام را ) فرمود .
توضيح - در اينكه دروغ از محرمات است بحثى نيست و چنانچه شيخ انصارى رضوان الله عليه فرموده است : حرمت آن بضرورت عقول واديان وادلهء اربعه ثابت است ، لكن در دو جهت بحث شده يكى اينكه آيا از كبائر است يا نه ، ديگر در ذكر جاهائى كه دروغ جايز است اما در جهت اول چون بحث در آن خارج از وضع ترجمه وتوضيح اين روايت است خوددارى مىشود و براى توضيح بيشتر در اين باره خوانندگان محترم بمتاجر شيخ ( ره ) مراجعه فرمايند ، و اما در جهت دوم آنچه از اخبار ( كه پارهء از آنها نيز پس از اين بيايد ) و كلمات فقهاء ودانشمندان استفاده مىشود آنست كه دروغ در سه يا چهار مورد جايز است ، اول : در مورد اضطرار وناچارى مانند آنكه ضررى بمال يا جان يا آبروى كسى متوجه گردد و براى دفع آن راهى جز دروغ نداشته باشد كه در چنين مورد گذشته از آيات وروايات اجماع قائم است بر جواز دروغ براى دفع آن ومشهور بر آنند كه اگر قدرت بر توريه ( وحقيقت پوشى بطورى كه دروغ هم نگويد ) داشته باشد بايد توريه كند ، زيرا در چنين صورتى اضطرارى بر دروغ ندارد ، دوم در صورتى كه قصد اصلاح و سازش دادن ميانهء دو مسلمان يا دو جمعيت از مسمانان را داشته باشد كه در چنين صورت نيز فقهاى عظام بر طبق رواياتى كه آمده است دروغ را جايز ميدانند ، سوم در مورد حيله ونيرنگ در جنگ با دشمنان كه آن را جايز دانسته اند مانند اينكه به آنها بگويد : فرمانده شما مرد ، يا بگويد : فردا براى ما كمك مىآيد و امثال اينها چهارم - در مورد وعدهء مرد بزن خود كه در اين مورد نيز دروغ را جايز دانسته اند .
و بعضى آن را مقيد بزن تنها نيز نكرده اند بلكه در مطلق خانواده و اهل ايشان ( طبق پارهء از روايات وارده ) جايز ميدانند . و آنچه در توضيح اين روايت اكنون مورد بحث ما است مورد دوم است كه شخص از روى ارادهء اصلاح مرتكب دروغ شود .
الكافي ( أصول الكافي ) ( فارسي ) — صفحة 39
مساهمون: الشيخ الكليني
ص٣٩