تاريخ مكه ، قطع نشده است . اما عراقىها كمترين مهاجر را در مكه دارند . « 1 » همين طور ايرانىها .
از مشهورترين خاندانهاى مغربى بيت حميدان است كه باغى در كنار بركهء ماجل درست كردند .
از مشهورترين خاندانهاى تركى خاندان درابزالى ، قرملى ، كوشك ، خشيفاتى ، وشكلى و جز آنها هستند .
اما هندىها و جاوهاىها ، در دورهاى متأخر به مكه آمدهاند ، به همين دليل در مكهء قديم ، كمتر خاندان هندى يا جاوهاى مىبينيم . اين امر به دليل بُعد مسافت ميان آن بلاد و مكه بوده است ، به خصوص در دورانى كه هنوز كشتى بخار پديد نيامده بود . اين جماعات ، از زمانى كه شروع به آمدن كردند ، شمارشان بر بسيارى از نژادهاى ديگر غلبه كرد . تصوّر من بر اين است كه انگيزهء مهاجرت هندىها ، فعاليت تجارى آنان بوده است ، به عكس جاوهاىها كه بيشتر به دنبال علم به مكه آمدند و بسيارى از آنان جزو علماى برجستهء اين شهر شدند .
قديمىترين خاندانهاى هندى مهاجر به مكه از « فتنىها » بودند ، مانند خاندانهاى : طيب ، ملائكه ، شمس ، قطب ، جلال ، خوج ، عبدالخالق ، حبيب و جستنيه .
مشهورترين هندىهاى غير فتنى ، خاندان خوقير دهلوى ، برقريه ، ميرا و فدا هستند .
برخى از خاندانهاى مشهور جاوهاى عبارتند از : بتاوى ، سمباويا ، زينى ، منكابو ، قستى ، فنتيانه ، بوقس ، قلمبان ، قدس ، سمس ، و فطانى .
از جمله اقوامى كه فراوان به مكه مهاجرت كردند ، حضرموتىها هستند . شايد انگيزهء قديمىهاى آنان كسب علم بوده باشد . بعداً فعاليت تجارى هم بر آن افزوده شد و به دنبال رزق و روزى ، از بزرگترين تاجران تا خدمهها ، رو به فزونى گذاشتند . پس از آن مهاجرت اين جماعت بيشتر شد و به تدريج مهاجران آنان ، بيشترِ مغازههاى مكه را در اختيار گرفتند ؛ چنان كه اهالى مكه هم از بچههاى آنان به عنوان خدمه در خانهها استفاده
هامش
( 1 ) . شايد به خاطر آن باشد كه زمين عراق حاصلخيز و آبش فراوان و جمعيتش كم است ( عاتق ) .