ايشان وحى مىشود تنها از راه استدلال درمىيابند . بنابراين حضرتش بدين جهت ؛ نه به خاطر شكّ در قدرت خداوند متعال چنين خواهشى را ابراز كرد .
جهت ديگر : وقتى نمرود بن كنعان « 1 » به ابراهيم عليه السّلام گفت : تو گمان مىكنى تنها پروردگارت زنده كرده و مىميراند ؟ پيش از آن نيز گفته بود : او ( خداوند ) تو را نزد من فرستاده است تا مرا به پرستش او بخوانى ، پس از او بخواه اگر مىتواند مردهاى را زنده كند و اگر چنين نكنى تو را خواهم كشت ، ابراهيم عليه السّلام عرضه داشت :
رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتى
« 2 » با اين تأويل ، معنى
وَ لكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي
« 3 » آن است كه [ خدايا مرا چنان آرام قرار ده ] تا از كشته شدن ايمنى يافته ، اين ترس و وحشت از جانم زائل شود . گرچه اين تأويل ، از طريقى روايت نشده است امّا جايز ، و درستى آن ممكن است . و اگر تأويلى درست باشد مىتوان بدون وجود روايتى در آن خصوص ، آن را به عنوان يك امر نو و جديد پذيرفت .
تأويلى ديگر : ممكن است خواهش ابراهيم عليه السّلام در زنده كردن مردگان به خاطر مردمش باشد تا شك ايشان را از بين ببرد . نظير آنكه موسى عليه السّلام از خداوند خواست تا خود را به وى بنماياند تا آنكه پاسخ خداوند متعال شبههء قومش را در امكان ديدن خدا ، زائل گرداند .
با اين تأويل ، خواهش ابراهيم عليه السّلام براى اطمينان قلبى آن حضرت از زوال شكّ مردمش ، يا اطمينان از اجابت دعاى خود بوده است . همهء اين وجوه ، به دليل نبود مانعى جايز است و ظاهر عبارت
وَ لكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي
« 3 » قابل تأويل و تعليق به همهء اين موارد مىباشد و اين بيان
( لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي )
به چيزى تعلّق نيافته است تا مانع عدول از آن به ساير وجوه شود .
و اگر پرسيده شود : معنى
أَ وَ لَمْ تُؤْمِنْ
« 3 » چيست ؟ زيرا عبارت ، معنى آينده را دربر دارد و پيش از اين گفته بوديم كه او مؤمن بوده است .
[ در پاسخ ] مىگوييم : معنى آن « آيا ايمان نياورده بودى ؟ » [ به صورت ماضى بعيد ] مىباشد . عرب نيز در مواردى فعل را به صورت مستقبل مىآورد و از آن زمان گذشته را اراده مىكند . نظير اينكه كسى به دوستش مىگويد : آيا قرار تو با من چنين و چنان نيست ؟ در حالى
هامش
( 1 ) - نمرود پسر كنعان ، پسر كوش ، پسر حام ، كه در ستمگرى ضربالمثل است . ( ناشر عرب ) .
( 2 ) - بقره ( 2 ) آيهء 260 . پروردگارا به من نشان ده كه چگونه مردگان را زنده مىكنى .
( 3 ) - بقره ( 2 ) آيهء 260 .