پاسخ سؤال قومش :
أَ أَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا يا إِبْراهِيمُ
« 1 » گفت :
قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ
« 1 » كه غرضش از « كبير » « بت بزرگ » بود و آيا اين نسبت ، يك دروغ نيست ؟ چه اينكه اين ابراهيم عليه السّلام بوده است كه بتها را شكسته و آن را به ديگرى نسبت داده بود آيا اين اسناد جايز بوده ، دروغ نيست ؟
پاسخ : خبر مشروط بوده و مطلق نيست ، زيرا آن حضرت فرمود :
إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ
« 2 » و روشن است كه بتها سخن نگفتهاند و تكلّم براى ايشان محال است و آنچه كه به اين امر ناممكن نيز منوط و وابسته شود ، محال خواهد بود . ابراهيم با اين سخن قصد آگاه كردن و توبيخ ايشان را داشت و مقصودش تقبيح پرستش چيزى كه توان شنيدن ، ديدن ، سخن گفتن و دفاع از خود را ندارد ، بود . بنابراين فرمود : اگر اين بتها سخن مىگويند ، شكنندهء بتها نيز بودهاند چه اينكه اگر كسى بتواند سخنى بگويد ، اسناد انجام كارى نيز به او جايز است . اما اگر حرف زدن او محال ( ناممكن ) باشد ، محال بودن انجام كارى نيز بر او محال است . و حال كه ناممكن بودن اين دو ( نطق و فعل ) دانسته شد ، روا نيست كه معبود و مورد پرستش باشند . و كسى كه آنها را بپرستد ، گمراه و گمراهكننده است . بنابراين بين اين دو سخن ؛ آنها اين كار را انجام دادهاند اگر بتوانند سخنى بگويند و آنها اين كار و كارى ديگر را انجام ندادهاند ، زيرا نه مىتوانند سخنى بگويند و نه كارى انجام دهند ، تفاوتى وجود ندارد و اين كه فرمود :
فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ
« 3 » نيز يك امر مشروط است ؛ فرمانى كه سخن گفتن آنها در هر دو مسئله شرط آن مىباشد . گويى فرموده است : اگر سخن مىگويند ، از ايشان بپرسيد زيرا تنها در اين صورت انجام اين كار توسط آنها ناممكن ( ممتنع ) نيست ( ممكن است ) نظير اينكه كسى به ديگرى بگويد : چه كسى اين كار را انجام داده است ؟ و مخاطب پاسخ دهد : اگر او چنين و چنان كند . در حالى كه به كارى كه سؤالكننده آن را به مخاطب نسبت مىدهد ، اشاره مىكند اما در حقيقت او انجامدهندهء آن نيست و غرض سؤالشونده نفى هر دو مسئله از مخاطب و آگاه كردن سؤالكننده به خطايش در اسناد آن به مخاطب است .
هامش
( 1 ) - انبياء ( 21 ) آيهء 62 - 63 . آيا چنين ( كارى را ) با بتهاى ما كردهاى ، اى ابراهيم ! ؟ گفت : شايد بزرگ آنها چنين كرده باشد .
پس از آنها بپرسيد . اگر سخنى مىگويند ؟
( 2 ) - اگر سخن مىگويند .
( 3 ) - انبياء ( 21 ) آيهء 63 .