اين احكام را برآن حضرت عيب گرفته ، در رديف كاستيها و عيبهاى حضرتش ، كه يكى پس از ديگرى به ايشان نسبت دادهاند ، وارد مىكردند .
بنابراين همينكه آنان چنين چيزى را مستمسك خود قرار ندادهاند تا آنكه « نظّام » پس از گذشت سالهاى زيادى آن را [ به گمان خود ] دريابد ، دليل آن است كه اين فتواها نمىتواند عامل ايراد نكوهشى ، يا موجبى براى عيب گرفتن بر حضرتش باشد . ديگر آنكه ، همهء فتواهاى امير مؤمنان عليه السّلام كه به عنوان مذهب و رأى ايشان تلقى مىشوند به صرف عمل آن حضرت بدان و اعتقاد ايشان در درستى آنان ، [ براى ما ] حجّت و بزرگترين دليل بر درستى آنهاست . زيرا به شهادت دليلها [ ى عقلى و نقلى ] ، هرگز آن حضرت دچار لغزشى نگرديده ، مرتكب اشتباه و خطايى نشده است .
بنابراين نيازى به بيان جهات فتواهاى ايشان نيست ، مگرآنكه قصد تأييد و پاسخ مخالفان و آسان كردن راه استدلال عليه آنان را داشته باشيم .
امّا شرح يكيك موارد اشكال : در مورد فروش كنيزان صاحب فرزند ، حضرتش جز به ظاهر و صريح كتاب خدا عمل نفرمود . خداوند متعال مىفرمايد :
وَ الَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ فَمَنِ ابْتَغى وَراءَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ العادُونَ
« 1 » .
بىهيچ شكّى ، كنيز را صاحب او به اعتبار مالكيّتش به همسرى مىگيرد زيرا او همسر [ عقدى ] وى نيست و آن مرد به خاطر مقاربت با آن كنيز ، ( عادى / گناهكار ) شمرده نمىشود ، و اگر آن كنيز فروخته شده باشد و به ملكيّت درآيد ، ادّعاى آنان در اينكه فرزندش او را آزاد كرده است ، باطل مىگردد و اين معنى بيانگر اين حقيقت است كه بىهيچ اختلافى صاحب يا شوهر او مىتواند آزادش كند . و اگر فرزند [ به دنيا آمده از كنيز ] او را آزاد كرده بود ، چنين امرى ( خريدوفروش و ازدواج ) صحيح نبود زيرا آزاد كردن آزاد شده محال است . و اين مختصر باطل بودن نقل آنان در اينكه فرزندش او را آزاد كرده است ، نشان مىدهد .
همچنين به آنان گفته مىشود : آيا اين خبر ( روايت ) مقتضى همهء احكام آزادشدگان براى آن كنيز نيست . زيرا اگر چنين اقتضايى باشد ، جايز نيست كه صاحب يا شوهر آن كنيز ، او
هامش
( 1 ) - مؤمنون ( 23 ) آيهء 5 - 7 . كسانى كه عورتهاى خود را حفظ مىكنند مگر در مورد همسرانشان يا كنيزانى كه به دست آوردهاند . در اين صورت از نكوهششدگان نيستند و هركه راهى جز اين را برگزيند در زمرهء ازحدّگذرندگان است .