طرق متعدّد و مشهورى نقل شده است كه وقتى از آن حضرت علّت اظهار اين سخن پرسيده شد فرمودند :
كتب إلىّ محمّد بن أبي بكر بأن أكتب له كتابا في القضاء يعمل عليه ، فكتبت له ذلك و أنفذته إليه يعنى : محمد بن ابو بكر به من نوشت كه نامهاى در مورد قضاوت براى او بنويسم تا مطابق با آن عمل كند و من آن را براى او نوشتم و فرستادم . اما معاويه راه را بر او بسته و آن نامه را گرفته است و حضرت به خاطر دست يافتن دشمنشان بدان تأسّف خوردند و بيم آن داشتند كه او به احكام مذكور در آن عمل كرده ، ياران ضعيف ، چنين پندارند كه او اين كارها را به علم خود انجام مىدهد و اين امر موجب تقويت شبههء ايشان نسبت به آن حضرت شود . و اين ، جهت درستى است كه تأسّف و پشيمانى را اقتضا مىكند . [ بنابراين ] در اين نقل ، محتواى شعر ، آنچه كه پشيمانى آن حضرت از « حكميّت » را بيان كند وجود ندارد و چيز ديگرى مورد نظر ايشان بوده است .
حال كه روايتى در تفسير اين اشعار وارد شده است و از آن مطّلع شدهايم ، معتبر دانستن و ترجيح آن ، سزاوارتر است .
كشتن خوارج و پيمان رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم
سؤال : چرا امير مؤمنان عليه السّلام در جنگ با خوارج در روز نهروان ، سر خود را به طرف آسمان بلند كرد ، مدّتى بدان نگريسته ، بارى به زمين نگاه خود دوخته و فرمود : و اللّه ما كذبت و لا كذبت يعنى : به خدا سوگند ! نه دروغ گفتم و نه به من دروغ گفته شده است . و هنگامى كه از كشتن آنان ( خوارج ) فارغ شد و جنگ خاتمه يافت ، فرزند آن حضرت ، [ امام ] حسن عليه السّلام به ايشان گفت : يا أمير المؤمنين أ كان رسول اللّه تقدّم إليك في هؤلاء بشيء ؟ يعنى : اى امير مؤمنان ! آيا پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم دربارهء اينان چيزى به شما فرموده بودند ؟
امير مؤمنان عليه السّلام پاسخ داد : لا و لكن أمرني رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بكلّ حقّ ، و من الحقّ أن أقاتل المارقين و النّاكثين و القاسطين يعنى : نه ، امّا پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم هر حقّى را به من فرمان داده بود و از [ مصاديق ] حقّ ، آن بود كه با مارقان ، ناكثان و قاسطان بجنگم .
آيا چنين نيست كه نظّام در كتاب معروف خود ، موسوم به النّكت اين سخن را شرح [ و تعليق ] نموده و گفته است : اين سخن ايجاد زمينهاى فكرى از سوى آن حضرت در ذهن ياران