برخى مفسّران گفتهاند كه به دليل وقوع فتح خيبر پس از فتح مكّه ، منظور از « فتح » ، فتح خيبر مىباشد .
گروهى ديگر نيز معتقدند : منظور آيه آن است كه ما در حديبيّه براى تو تقديرى نيكو نموديم . بنابراين چگونه مدّعيند آنچه را كه هيچ مفسّرى نگفته است ، يعنى اينكه منظور آيهء فتح مكّه باشد ، درست مىباشد ضمن آنكه اين سوره مدّتها قبل از اين واقعه نازل شده است . و اگر چنين باشد كه اين سوره پيش از فتح مكّه نازل گرديده ، ممكن است كه مقصود اين گفتهء خداوند :
إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِيناً
« 1 » ، فتح مكّه باشد و اين آيه نويدى به آن حضرت در ورود به مكّه و يارى خداوند در غلبهء حضرتش بر اهل آن ( مكّه ) خواهد بود و نظير اين [ گونه بشارتها ] در قرآن بسيار است . آيهء
لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَ مُقَصِّرِينَ لا تَخافُونَ فَعَلِمَ ما لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذلِكَ فَتْحاً قَرِيباً
« 2 » . در رديف عواملى قرار دارد كه نشان مىدهد مراد از « فتح » ، فتح مكّه مىباشد و منظور از
فَتْحٌ قَرِيبٌ
« 3 » در اينجا ، پيروزى خيبر است . امّا اسناد اين فتح به تقدير خداوند در حديبيّه بر خلاف ظاهر و مقتضاى آيه است . چه اينكه معنى مطلق و ظاهرى « فتح » « 4 » ، پيروزى و نصرت است و آيه
وَ يَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْراً عَزِيزاً
« 5 » گواهى صادق بر اين است كه منظور آيه ، گفتهء ماست .
اگر گفته شود : اضافهء مصدر به مفعول جز در جايى كه مصدر متعدّى باشد ، جايز نيست و اضافه كردن مصدر غير متعدّى به مفعول [ با واسطه ] مشهور و رايج نمىباشد ؛
مىگوييم : اين نوعى زورگويى ، نسبت به زبان و گويندگان بدان است زيرا در همهء كتابهاى [ دستور زبان ] عربى ، اضافه شدن مصدر به فاعل و مفعول را بدون ذكر قيدى آورده و مصدر متعدّى را از ديگر مصادر استثنا ننمودهاند . و بىشكّ اگر در اين جهت تفاوتى ميان آن دو بود ، آن را بيان مىكردند و به تفصيل دربارهء آن سخن مىگفتند همان گونه كه در ساير
هامش
( 1 ) - فتح ( 48 ) آيهء 1 - 2 .
( 2 ) - فتح ( 48 ) آيهء 27 . انشاءاللّه وارد مسجد الحرام مىشويد در حالى كه ايمن بوده ، سرهايتان را تراشيده و تقصير كردهايد و نه بيمى دارد و خدا آنچه را كه نمىدانيد ، مىداند و پيش از آن فتحى [ نزديك ] را براى شما قرار داد .
( 3 ) - اشاره به آيهء نخست سورهء فتح ( 48 ) . - م .
( 4 ) - اشاره به آيهء 27 سورهء فتح ( 48 ) . - م .
( 5 ) - فتح ( 48 ) آيهء 3 . خداوند تو را با عزّت و كرامت يارى مىكند .