فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ
« 1 » كه در همهء موارد ( لا تضلّ / تا فراموش نكند ) ، ( لا تقولوا / تا نگويند ) و ( لا تميد / شما را مضطرب نكند ) مورد نظر بوده است . و [ نظير چنين چيزى ( حذف « لا » ) ] در شعر آمده است ، مانند :
نزلتم منزل الأضياف منّا * فعجّلنا القرى أن تشتمونا « 2 »
كه در اينجا نيز مراد ( أن لا تشتمونا / تا مباد شماتتمان كنيد ) مىباشد . [ امّا « لا » حذف شده است . ] اگر گفته شود ، آيهها و بيتهاى مورد استشهاد نظير
رَبَّنا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِكَ
« 3 » نيست ، زيرا در اين آيه و بنا به گفتهء شما « أن » و « لا » باهم حذف شدهاند در حالى كه در ساير موارد تنها « لا » حذف شده بود ؛ خواهيم گفت : در همهء آيهها و بيتهاى مورد استشهاد « ل » ، « أن » و « لا » باهم حذف شده بودند به عنوان مثال تقدير ( فرض ) بيت « لئلّا تشتمونا » و در آيهها نيز « ان » و « لا » محذوف بودند . و ما حذف « ل » را برابر با حذف « أن » يا به عبارتى « لأن » دانستيم چنانكه مىگوييم : ( جئتك لتكرمني / نزدت آمدم تا اكرامم كنى ) . كه از نظر معنى برابر با ( جئتك لأن تكرمني / به معنى : نزدت آمدم تا اينكه اكرامم كنى . ) مىباشد . و « أن تكرمني » قابل تأويل به مصدر ( الكرامة ) است و چنانچه حذف يكى از اين دو حرف جايز باشد ، حذف ديگرى نيز رواست .
2 ) در اين آيه « ل » براى بيان عاقبت ( لام عاقبت ) است و « ل » غرض [ به معنى براى ] نيست .
نظير آن آيهء :
فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً
« 4 » ( خاندان فرعون او ( موسى ) را ( از آب ) گرفتند تا سرانجام دشمن ايشان شد . ) مىباشد ، چه اينكه آل فرعون ، موسى عليه السّلام را براى اينكه دشمن و مايهء اندوه ايشان شود برنداشتند ، بلكه برعكس [ ارادهء آنان يافتن فرزند و وسيلهاى براى سرورشان بود ] امّا سرانجام او دشمن ايشان شد .
اين بيت نيز نمونهاى ديگر براى بيان معنى « ل » عاقبت است ، شاعر مىگويد :
هامش
( 1 ) - نحل ( 16 ) آيهء 15 . كوههايى را در زمين نهاد تا حركت زمين شما را مضطرب نكند .
( 2 ) - شما در نظر ما چون مهمانيد . پس در پذيرايى شتاب كرديم تا ما را شماتت نكنيد .
( 3 ) - يونس ( 10 ) آيهء 88 .
( 4 ) - قصص ( 28 ) آيهء 8 . « ل » در « ليكون » در اصطلاح دانشمندان نحو - لام عاقبت مىباشد و به معنى بيان علّت ( لام تعليل ) نيست . يعنى تا اينكه عاقبت دشمن آنها شود نه براى اينكه دشمن آنها شود .