لعمرك ما يغنى الثراء عن الفتى
اذا حشرجت يوما و ضاق بها الصدر
يعنى حشرجت النفس . و واحد « التّراقي » ترقوة ، و براى آن « تراقي » خوانند آن را كه تتراقى النفس إليها . و النفس البخار ، و اين عبارت باشد از شدّت ( 1 ) امر چنان كه دريد بن الصّمة گفت :
و ربّ عظيمة دافعت عنها ( 2 )
و قد بلغت نفوسهم التراقي
وَ قِيلَ مَنْ راقٍ ، و گويند راقى كيست ؟ در او دو قول گفتند : يكى من الرقية ، و ديگر من الرقى . گويند ( 3 ) فسون كننده كيست كه فسون كند براى اين بيمار ؟ قتاده گفت : طلب طبيب كنند ، طبيب بيايد ( 4 ) و از قضاى خدا غنا نكند ( 5 ) .
مقاتل بن سليمان گفت : اين فريشتگان گويند : مَنْ راقٍ ، كيست كه جان او به آسمان مىبرد ، فريشتگان رحمتند يا فريشتگان عذاب ؟ يقال : رقيت الصبى أرقيه رقية ، فأنا ( 6 ) راق ، و رقيت فى السلم أرقى رقيّا ، فأنا ( 7 ) راق . اوّل از باب فعل يفعل باشد ، و دوم از باب فعل يفعل ، و اين روايت ابو الجوزاء است از عبد اللَّه عبّاس .
ابو العالية گفت : فريشتگان عذاب و رحمت و عذاب در او خصومت كنند تا جان او كه به آسمان برد ( 8 ) .
* ( وَظَنَّ أَنَّه الْفِراقُ ) * ، و يقين بدانند ( 9 ) كه آن وقت فراق اوست از دنيا و فراق روح از تن او ، فراق و أىّ الفراق [ 24 - پ ] ، [ كما قال الشاعر ] ( 10 ) :
هامش
( 1 ) . كا ، آد ، گا : صعوبت .
( 2 ) . كذا : در اساس و ديگر نسخه بدلها ، تفسير قرطبى ( 19 / 111 ) : عنهم .
( 3 ) . اساس : فسون گويند ، با توجّه به آج تصحيح شد ، و ديگر نسخه بدلها : يعنى فسون كننده .
( 4 ) . آج : طبيب نباشد ، كا ، گا : طبيب نيابند .
( 5 ) . كا ، آد ، گا : نكنند .
( 7 - 6 ) . كا ، آد ، گا : و أنا .
( 8 ) . آج : تا جان به آسمان كه برد .
( 9 ) . كا ، آد ، گا : بداند .
( 10 ) . اساس ، آج : ندارد ، با توجّه به كا و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .