و لو أنّ لقمان الحكيم تعرّضت
لعينيه مىّ سافرا كاد يبرق
أى يتحيّر . و به معنى فتح البصر ، كه چشم فراخ بر كند ( 1 ) نيز آمده است ، في قوله : ( 2 )
لمّا اتانى ابن عمير راغبا
أعطيته عيساء منها فبرق
أى فتح عينيه .
* ( وَخَسَفَ الْقَمَرُ ) * ، [ و ] ( 3 ) ماه گرفته شود و نور او برود . ابن كيسان گفت : يعنى ناپيدا شود من قوله : فَخَسَفْنا بِه وَبِدارِه الأَرْضَ ( 4 ) ، و ابو حياة در شاذّ خواند :
« خسف » ، على الفعل المجهول ، يعنى ماه را نور بستانند .
* ( وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ ) * ، [ و ] ( 5 ) آفتاب و ماه را جمع كنند . در خبر هست كه آفتاب و ماه را جمع كنند بر صورت ( 6 ) دو گاف ( 7 ) سياه بىنور .
و در قراءت عبد اللَّه مسعود چنين است كه : و جمع بين الشمس و القمر ، و گفتند معنى آن است كه : مشترك شوند در آن كه نورشان برود .
عطاء بن يسار گفت : هر دو را جمع كنند و در دريا افگنند ، آب از مجاورت ايشان آتش شود ، فذلك قوله : وَإِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ ( 8 ) .
* ( يَقُولُ الإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ ) * ، آدمى گويد - يعنى عدىّ - كه : گريختن گاه كجاست تا از هول اين روز بگريزم ( 9 ) .
* ( كَلَّا ) * ، يعنى دور است اين حديث و نباشد . * ( لا وَزَرَ ) * ، مهرب و ملجاى ( 10 ) نبود .
حسن گفت : « وزر » كوه باشد ، از آن جا كه عرب چون خوفى رسد ايشان را ، گويند : الوزر يعنون الجبل ، قال الشّاعر [ 20 - ر ] :
هامش
( 1 ) . آد : چشم فراخ كند و بگشايد .
( 2 ) . گا : فى قول الشّاعر .
( 5 - 3 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آج و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 4 ) . سورهء قصص ( 18 ) آيهء 81 .
( 6 ) . كا ، آد ، گا : بر مثال .
( 7 ) . آج ، آد ، گا : گاو .
( 8 ) . سورهء تكوير ( 81 ) آيهء 6 .
( 9 ) . كا : بگريزيم .
( 10 ) . آج : ملجأ .