أبو العاليه گفت : اين قرآن است به وعد و وعيد و حلال و حرام : محمّد كعب ( 1 ) گفت : گران است اين قرآن بر منافقان . فرّاء گفت : مراد آن است كه متين ( 2 ) و فصيح است ، ركيك و ضعيف نيست . عبد العزيز بن يحيى گفت : متين است چنان كه گويند : فلان رزين راجح . حسين بن الفضل را از اين آيت پرسيدند ، گفت : خفيف على اللسان ( 3 ) ثقيل فى الميزان .
ابو بكر طاهر ( 4 ) گفت : يعنى قولى كه احتمال نكند آن را الَّا دلى مؤيّد به توفيق ( 5 ) و نفسى مزيّن به توحيد . بعضى دگر گفتند : قيام كردن به أعباء و تكاليف او گران است . ابن زيد گفت : ثقيل فى الدنيا و الاخرة ، در دنيا بر نفس گران است و در آخرت گرانى ترازو و ميزان است .
الحارث بن هشام رسول را پرسيد ، گفت : ( 6 ) وحى چون آيد به تو ؟ گفت :
اوقاتى چونان باشد كه آواز جرس ، و آن بر من گران بود و سخت ( 7 ) ، و اوقاتى فريشته ( 8 ) بيايد به ( 9 ) صورت مردى ، من آنچه او بگويد بشنوم و بدانم .
عايشه گفت كه : ديدمى رسول را در سرماى سخت كه جبرئيل ( 10 ) وحى بر او مىگزاردى و او خوى ( 11 ) مىريختى .
* ( إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ ) * ، يعنى ساعات شب و هر ساعت از او ناشيهاى ( 12 ) باشد ، براى آن « ناشيه » ( 13 ) خوانند او را كه پديد مىآيد كنشأ السحاب ، چنان كه ابر پديد آيد ، يقال : نشأت السحابة اذا بدت و انشاها اللَّه أى أبداها ، و جمعها ناشئات .
هامش
( 1 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : محمد بن كعب .
( 2 ) . كا ، آد ، گا : مبين .
( 3 ) . آج و .
( 4 ) . گا : ابو بكر بن طاهر .
( 5 ) . كا : توفيقى .
( 6 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : پرسيد كه .
( 7 ) . آد ، گا : صعب .
( 8 ) . كا ، آد ، گا : فرشتهاى .
( 9 ) . كا ، آد ، گا : بر .
( 10 ) . آج و ديگر نسخه بدلها : جبرئيل .
( 11 ) . كا ، آد ، گا : عرق .
( 12 ) . كا ، آد ، گا : ناشئهاى .
( 13 ) . كا ، آد ، گا : ناشئه .