شتّى ، ما بر هواى ( 1 ) مختلف بودهايم و بر رايهاى ( 2 ) پراگنده ، بهرى مؤمن و بهرى كافر و بهرى منافق . سعيد جبير گفت : بر الوان مختلف . حسن گفت : مختلفين . أخفش گفت : ضروبا . [ ابن ] ( 3 ) كيسان گفت : شيعا ( 4 ) و فرقا ، [ هر ] ( 5 ) گروهى را راى و مذهبى ( 6 ) ، چنانچه ( 7 ) در ميان آدميان ( 8 ) هست . مسيّب گفت : يعنى بر مسلمانى و جهودي و ترسايى . فرّاء گفت عرب گويند : هؤلاء طريقة ( 9 ) قومهم ، أى ساداتهم و رؤسائهم . و « طرائق » جمع طريقه باشد . سدّي گفت : مراد اختلاف مذاهب و اهواء است ، كالجبريّة و القدريّة و المرجئة و غير ذلك . و واحد « قدد » قدّة [ باشد ] ( 10 ) ، أى فرقة و قطعه ( 11 ) ، و أصله من القدّ و هو القطع ، و قال لبيد يرثي أخاه :
لم تبلغ العين كلّ نهمتها
ليلة تمسى ( 12 ) الجياد كالقدد
و قال اخر :
و لقد قلت و زيد حاسر ( 13 ) يوم ولَّت خيل عمرو قددا * ( وَأَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّه فِي الأَرْضِ ) * ، « ظنّ » به معنى علم است ، گفت :
ما دانستهايم كه ما خداى را عاجز نتوانيم كرد [ ن ] ( 14 ) در زمين ، يعنى [ 83 - پ ] از او نتوانيم گريختن چنان كه او بر ما قادر نشود . و نصب هربا بر تميز ( 15 ) باشد .
* ( وَأَنَّا لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدى آمَنَّا بِه ) * ، مراد به « هدى » قرآن است ، گفتند ( 16 ) : ما
هامش
( 1 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : هواهاى .
( 2 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : راههاى .
( 14 - 10 - 5 - 3 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 4 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : شتّى .
( 6 ) . اساس : مذهب ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 7 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : چنان كه .
( 8 ) . آد ، گا : در ميان ما ، كا : در ميان او و ميان ما .
( 9 ) . آد ، گا : طرائق .
( 11 ) . كا : قطيعه .
( 12 ) . اساس : تمشى ، با توجّه به كا تصحيح شد .
( 13 ) . اساس : خاسر ، با توجّه به كا تصحيح شد .
( 15 ) . آد ، گا : تمييز .
( 16 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : گفت .