مادر بيرون آيى به بول و غايط بازگردى ( 1 ) ، آنگه اين همه تكبّر نرسد تو را ، و قال الشّاعر :
ارى أبناء آدم ابطرتهم
حظوظهم من الدّنيا الدّنيّة
فلم بطروا و اوّلهم منىّ
اذا نسبوا و آخرهم منيّة
بشر بن جحاش روايت كرد كه : رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم - وعظ مىكرد ، پارهاى آب دهن ( 2 ) بر دست كرد و انگشت بر او نهاد و گفت خداى تعالى گويد ( 3 ) : يا ابن آدم ، اى فرزند آدم چگونه مرا عاجز توانند كردن ، و من تو را از مانند اين آفريدهام ! آنگه تو را مستوى كردهام . چون به حدّ كمال رسيدى در ميان دو برد خراميدن گرفتى ، و بار تو بر زمين گران شد . مال به چنگ آوردى ( 4 ) جمع كردى و منع كردى ، آنگه گفتى : صدقه دهم ؟ ندهم كه نه وقت صدقه است ، و گفتند :
معنى آن است كه : إنّا خلقناهم من أجل ما ( 5 ) يعلمون من الامر و النّهى ، ما ايشان را براى آن آفريديم كه ايشان دانند از امر و نهى ، و مثله فى المعنى قوله : وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ ( 6 ) ، اجل بيفگنده است چنان كه شاعر گفت :
ء أزمعت من ال ليلى ابتكارا
يعنى من أجل آل ليلى ، و گفتند : « ما » به معنى « من » است ، أى ممّن يعلمون ، ما ايشان را از آن كس آفريديم كه ايشان مىدانند و آن آدم است - عليه السّلام - و ايشان نيز [ چون ] ( 7 ) بهايم نيستند كه اصل خود نشناسند .
* ( فَلا أُقْسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَالْمَغارِبِ ) * ، گفت ( 8 ) : سوگند نخورم ( 9 ) به خداى
هامش
( 1 ) . آد ، گا : باز گرديده .
( 2 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : پارهاى آب .
( 3 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : مىگويد .
( 4 ) . آد ، كا و .
( 5 ) . كا : ممّا .
( 6 ) . سوره ذاريات ( 51 ) آيهء 56 .
( 7 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 8 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : معنى .
( 9 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : سوگند خورم .