زير عرش شود به پنجاه هزار سال تواند رفتن . حكم و عكرمه گفتند : مراد مدّت عمر دنياست از اوّل تا آخر كه پنجاه هزار سال باشد ، كس نداند كه چند گذشته است و چند مانده است جز خداى تعالى . قتاده گفت : روز قيامت است . حسن گفت : مقدار موقف خلق است براى حساب و فصل قضا . بعضى ديگر گفتند [ 76 - ر ] : معنى آن است كه اگر حساب خلقان جز خداى كند ، پنجاه هزار سال به كار بايد . كلبيّ گفت : معنى آن است كه اگر حساب خلقان تفويض كنند به جملهء جن و انس و فرشتگان از آن بيرون نيايند الَّا بعد از ( 1 ) پنجاه هزار سال ، و من به نيم ساعت فصل كنم .
يمان گفت : مراد روز قيامت است كه بنده را در آن پنجاه موقف است ، هر موقفى هزار سال ، و گفت : در كلام تقديم ( 2 ) و تأخيرى هست ، و تقدير آن كه : ليس له دافع من اللَّه في يوم كان مقداره خمسين الف سنة تعرج الملائكة و الرّوح اليه ، چنان كه « في يوم » ظرف نفى دفع عذاب باشد ، نه ظرف عروج .
أبو الجوزاء و ابن ابي طلحه گفتند از عبد اللَّه عبّاس ، كه او گفت : مراد طول روز قيامت است و شدّت او بر كافران ، يعنى آن روز از درازى پندارى اين مقدار است .
ابو سعيد خدريّ روايت كرد كه : يكى از رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم - پرسيد از اين آيت و گفت : يا رسول اللَّه ، چه دراز روزى خواهد بودن اين روز قيامت ! رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم - گفت : به آن خداى كه جان من به امر اوست كه اين روز بر مؤمن سبكتر از آن باشد كه ( 3 ) نمازى از نمازهاى
هامش
( 1 ) . آد و ديگر نسخه بدلها : الَّا مقدار .
( 2 ) . اساس : قديم ، با توجّه به كا و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 3 ) . كا ، آد او .