آن خبر كه گفتند رسول را ( 1 ) : ما تو را دشنام نداديم و بر آن سوگند خوردند . و بعضى ديگر اين ظنّ را تفسير به خيبت كردند ، من قولهم : كذب ظنّه اذا خاب ، امّا رمّاني و حسن بصرى گفتند : در قيامت مواقف مختلف باشد ، در بعضى مواقف ايشان را تمكين كنند از فعل قبايح ، و در بعضى نكنند . و گفتند : دروغ ايشان چون دروغ كودك باشد كه از سر دهشت ( 2 ) باشد و تحيّر [ سخنى ] ( 3 ) دروغ گويد ، و مذهب درست آن است كه ايشان ملجأ باشند به آن كه دروغ نگويند و هيچ فعل قبيح نكنند . بعضى ديگر گفتند معنى آن كه :
الا انّهم هم الكاذبون
، آن است كه [ ايشان ] ( 4 ) در دنيا گفتند : ما مؤمنيم و دروغ گفتند ، منافق بودند .
عبد اللَّه عبّاس گفت از رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم - شنيدم كه :
چون روز قيامت باشد منادى ندا كند : أين خصماء اللَّه ، خصمان خداى كجااند ؟
قدريان بر پاى خيزند با رويهاى سياه و چشمهاى ازرق ، لبها و دهنهاى ايشان كج شده ( 5 ) ، آب از دهن ايشان مىرود ، گويند : و اللَّه كه ما بدون تو معبودى نگرفتيم و خدايى نپرستيديم بدون تو از آفتابى و ماهى و صنمى و وثنى . آنگه عبد اللَّه عبّاس گفت : راست گويند . و لكن ( 6 ) شرك با ايشان از راهى آمد كه ايشان ندانستند آنگه [ اين آيت ] ( 7 ) بخواند ( 8 ) [ 19 - ر ] :
و يحسبون انّهم على شىء الا انّهم هم الكاذبون
، آنگه گفت :
هم و اللَّه ( 9 ) القدريّة
، به خداى كه ايشان قدريّه باشند ، سه بار باز گفت .
هامش
( 1 ) . آد ، كا ، گا كه .
( 2 ) . اساس : دهنش ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 4 - 3 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به كا افزوده شد .
( 5 ) . آد ، كا ، گا : كژ شده و .
( 6 ) . آد ، كا ، گا : گويند كه .
( 7 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها افزوده شد .
( 8 ) . آد ، كا ، گا : بر خواند كه .
( 9 ) . آد ، كا ، گا : و اللَّه هم .