* ( هَلِ امْتَلأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ ) * و دوزخ گويد : زيادتى هست ؟ * ( يَوْمَ نَقُولُ ) * ، عامّهء قرّاء به « نون » خواندند على إخبار اللَّه عن نفسه على وجه التّعظيم ، و نافع خواند و ابو بكر عن عاصم : به « يا » خبرا عن الغايب ، اعتبارا بقوله تعالى : * ( قالَ لا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ ) * ، حسن بصري خواند : « يقال » على الفعل المجهول ، و اين سؤال ( 1 ) و جواب را دو وجه باشد : يكى آن كه خطاب با خازنان دوزخ باشد و لكن حوالت با دوزخ كرد على سبيل التّوسّع ، دوم آن كه بر وجه تهديد و تنبيه باشد كافران را و بر حقيقت اين جا سؤال و جوابى نباشد ، يعنى اين حال چنان محقّق است كه اگر دوزخ اهل جواب باشد از او سؤال كنند ، جواب اين دهد كه : * ( هَلْ مِنْ مَزِيدٍ ) * ، چنان كه بيان كرديم في قوله تعالى : ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ ( 2 ) ، در ذكر آسمان و زمين .
آنگه في قوله : * ( هَلْ مِنْ مَزِيدٍ ) * ، دو قول گفتند : يكى آن كه صورت استفهام است و مراد جحد ، و المعنى ما من مزيد . و قولى ديگر آن است كه استزداد ( 3 ) است و بر حقيقت زيادت مىخواهد . امّا خبر أنس و أبو هريره و عبد اللَّه عبّاس و دگر راويان كه در اين آيت گفتند خداى تعالى بفرمايد مستحقّان دوزخ را از كفّار و فسّاق تا به دوزخ مىرانند و به دوزخ فرو مىكنند و دوزخ ايشان را فرو مىخورد و استزادت مىكند و زياده مىخواهد
فيضع الجبّار قدمه ( 4 ) عليها ،
خداى تعالى قدم خود در دوزخ كند دوزخ پر شود و با هم جهد و متقاصر شود و گويد :
قط قط ( 5 )
بس بس [ 33 - پ ] ، تا چنان شود كه در او جاى سوزنى نباشد . اين خبرى است منكر الظَّاهر براى آن كه اقتضاى جسميّت مىكند ، و به لفظ ديگر آمد :
يضع الجبّار رجله فيها .
امّا ما را در اين خبر دو طريق است : يكى آن كه اعتداد نكنيم و گوييم از
هامش
( 1 ) . آج را .
( 2 ) . سورهء فصّلت ( 41 ) آيهء 11 .
( 3 ) . آج : استزاد آد ، كا ، گا : استزادت .
( 4 ) . اساس : قدم ، با توجّه به آد و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .
( 5 ) . كا يعنى .