منهما صاحبه ، و التقدير ، لا يستوى الحسنة السيئة و لا السيئة الحسنة ، گفت : راست نباشد كار نيكو و كار بد . و قيل الخصلة الحسنة و الخصلة السيئة ، و قيل : الفعلة الحسنة و السيئة . آنگه گفت : * ( ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ) * ، يعنى ، ادفع السيئة بالتى هى احسن . گفت : سيئه را دفع كنى به حسنتى كه نكوتر باشد . * ( فَإِذَا الَّذِي ) * ، اذا ، مفاجاست ، يعنى ، چون چنين كنى كه دفع سيئت به حسنتى كه نيكوتر باشد كه بنگرى آن كس كه تو را دشمن باشد ( 1 ) . تا پندارى خويشى است تو را . و مثله قوله :
عَسَى اللَّه أَنْ يَجْعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الَّذِينَ عادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً . ( 2 )
عبد اللَّه عباس گفت : خداى تعالى در يك ( 3 ) آيت فرمود كه عند غضب صبر كنند ( 4 ) و عند جهل حلم كنند ( 5 ) و عند اساءت عفو كنند ( 6 ) . چون چنين كرده باشند ، خداى تعالى ايشان را از شيطان ( 7 ) باز پايد و دشمن قاهر ذليل و خاضع ايشان شود تا پندارى دوستى است ( 8 ) خويش .
* ( وَما يُلَقَّاها ) * ، اين خصلت نيكو و اين بشارت به بهشت به روى ( 9 ) باز نيارند الا صابران را و الا آنان را كه خداوند بهرهء بزرگ باشند از خير و ثواب ، يا از طاعت و حسنت .
و خداى تعالى همه [ 164 - ر ] كس را از صابر و ناصابر تلقيه كرده است ، جز آن است كه صابران متلقى شدهاند آن را و ايشان قبول كردهاند .
* ( وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ ) * ، « ان » ، حرف شرط است ، « ما » بر سبيل تأكيد بر او زيادت كردهاند تا با قسم ماند ، براى آن ( 10 ) نون تأكيد در او آوردند . گفت :
اگر چنان باشد كه نزغى و فسادى از شيطان به تو رسد از طريق وسوسهء او و دعوت با معصيت و ايقاع عداوت ميان تو و اهل ولايت . و اصل نزغ ، نخس باشد ، آنگه بر توسع در وسوسه و افساد شيطان به كار داشتند . قال اللَّه تعالى : . . . مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي ( 11 ) . . . ، * ( فَاسْتَعِذْ بِاللَّه ) * ( 12 ) ، گفت : اگر چنين باشد ، پناه با خداى ده و با جوار او گريز كه او شنوا و داناست ، وسواس شيطان شنود و احوال او داند .
هامش
( 1 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، افزوده : دوست شود ، آد : دشمنتر باشد دوست شود تو را .
( 2 ) . سورهء ممتحنه ( 60 ) آيهء 7 .
( 3 ) . آج ، ما ، گا ، لا ، آد : در اين .
( 4 ) . ما ، گا ، آد : كنيد .
( 5 ) . آب افزوده : به آن .
( 6 ) . گا ، آد ، افزوده : يا .
( 7 ) . آج ، افزوده : وى ، ما : تان .
( 8 ) . گا ، آد ، افزوده : يا .
( 9 ) . اج ، افزوده : وى ، ما : تان .
( 10 ) . ما : مبالغه
( 11 ) . سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 100 .
( 12 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 200 .