* ( فَإِنْ يَصْبِرُوا ) * ( 1 ) * ( فَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ ) * ، اگر صبر كنند ، دوزخ جاى ايشان است ، يعنى به وقت خود به دوزخ رسند ، نه آن كه صبر ايشان را به دوزخ رساند . * ( وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ ) * ، و اگر طلب تو به و طلب رضاى خداى كنند ، از ايشان قبول نكنند . و الاستعتاب ، طلب العتبى و هى الرضا ، و الاعتاب ، الرضاء ( 2 ) ، و منه قول الشاعر :
أ أعتبه الضبارمة ( 3 ) النجيد
و اصله ، من عتب عليه اذا سخط عليه [ 158 - پ ] ، و اعتبه : ازال سخطه ، فالهمزة للإزالة ، و معنى آن كه اگر توبه كنند قبول نيفتد و اگر طلب رضاى خداى كنند ، خداى ايشان را خشنود بنكنند ( 4 ) .
و عمرو بن عبيد در شاذ خواند : « و ان يستعتبوا » ، بر فعل مجهول ، « فما هم من المعتبين » ، به كسر « تا » يعنى ، اگر كسى ايشان را با توبه خواند ، يا گويد توبه كنى و طلب رضاى خداى ، ايشان اعتاب و ارضا نتوانند كردن از آن جا كه سراى نه سراى تكليف باشد كه در او توبه قبول كنند ، بل ، سراى الجا و اضطرار باشد . و اين آيت نيز دليل است بر آن كه در قيامت تكليف نباشد و قبول توبه نبود ، براى آن كه مردم ملجأ باشند و معارف ضرورى بود .
* ( وَقَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ ) * ، گفت : ما بجهانيديم ايشان را قرينانى و همسرانى از شياطين ، * ( فَزَيَّنُوا لَهُمْ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ ) * ، بيارايند ايشان را آنچه ايشان پيش دارند از امور دنيا و شهوات او . * ( وَما خَلْفَهُمْ ) * ، يعنى و ترك ما خلفهم و اغفال ( 5 ) من امر الآخرة ، و ( 6 ) بر چشم ايشان آراسته كردند كه ، آخرت رها بايد كردن و به او » ايمان نبايد آوردن . * ( وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ ، ) * و كلمهء عذاب ( 8 ) بريشان واجب شد در جملهء امتانى كه پيش ايشان گذشتند از جنيان و انسيان . * ( إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ ) * ، كه ايشان زيانكاران بودهاند كه عمر ضايع كردهاند و در او عمل ( 9 ) صالح نكردهاند كه ايشان را سود دارد .
هامش
( 1 ) . اساس : تصيروا ، با توجه به قرآن مجيد تصحيح شد .
( 2 ) . آج ، افزوده : اذا سخط .
( 3 ) . آج : الضبآن ، ما ، گا ، آد : الصارمة .
( 4 ) . كذا در اساس و آب ، آج : بنكند ، ما ، گا ، لا ، آد :
نكند .
( 5 ) . آج : اعقال ، ما ، گا ، لا ، آد : اغفاله .
( 6 ) . گا ، آد ، يعنى .
( 7 ) . آج ، لا : با او .
( 8 ) . آج ، ما : عقاب .
( 9 ) . آج ، ما ، گا ، لا : عملى ، آد : عمل صالحى .