و بين النّاس . * ( إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالآخِرَةِ مِمَّنْ هُوَ مِنْها فِي شَكٍّ ) * ، گفت : او را سلطانى نيست بر بندگان من جز آن كه من تخليه كردم ميان ( 1 ) او و ايشان امتحان را و تشديد تكليف ( 2 ) را ، معاملهء آن كس كه چيزى نداند تا بداند به امتحان ( 3 ) . لنعلم ، تا بدانيم آنان را كه به قيامت ايمان دارند از آنان كه به قيامت شاكّ باشند . و معنى امتحان از خداى تعالى بيان كرده شد در اين كتاب ، چند جايگاه .
* ( وَرَبُّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ ) * ، و خداى تو بر همه چيز ( 4 ) نگاهبان است و عالم به همه چيزها . و بيان آيه ( 5 ) ، قوله تعالى حكاية عنه : وَقالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الأَمْرُ إِنَّ اللَّه وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي ( 6 ) - الاية . حسن بصرى گفت : و اللَّه كه ايشان را به تيغى و عصايى نزد الَّا به امانى ( 7 ) و غرور و اغوا ( 8 ) .
آنگه گفت : يا محمّد ! بگو ( 9 ) اين كافران را : * ( قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّه ) * ، بخوانى آنان را كه دعوى كردى ( 10 ) كه ايشان خدايان و معبوداناند بدون خداى - عزّ و جلّ - صيغت ، صيغت امر است و مراد تهكّم ، و معنى زجر و نهى . و در كلام محذوفى هست ، و هو فانّهم ( 11 ) لا يملكون و لتعلموا انّهم لا يملكون . چه [ بى ] ( 12 ) اين تقدير معنى مستقيم نشود ( 13 ) .
* ( لا يَمْلِكُونَ مِثْقالَ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الأَرْضِ ) * ، تا بدانى كه ايشان به مثقال ذرّهاى چندان كه مقدار مورچهاى ( 14 ) باشد به وزن او در آسمان و زمين مالك نهاند و قادر نهاند بر چيزى و شرّى و نفعى و ضرّى . * ( وَما لَهُمْ فِيهِما مِنْ شِرْكٍ ) * ، و ايشان را با خداى - جلّ جلاله - در خلق آسمان و زمين شركتى و انبازيى نيست ( 15 ) .
هامش
( 1 ) - آج ، لب : در ميان .
( 2 ) - آج ، لب : و تكليف .
( 3 ) - دا : تا به امتحان بداند ، آج ، لب : يا بداند به امتحان .
( 4 ) - آج ، لب : به همه چيزى .
( 5 ) - لب : بيانه آيات .
( 6 ) - سورهء ابراهيم ( 14 ) آيهء 22 .
( 7 ) - اساس : امالى ، به قياس با نسخهء دا ، تصحيح شد .
( 8 ) - آج ، لب : اغرا و اغوا .
( 9 ) - آج ، لب : بگو اى محمد .
( 10 ) - آج ، لب : كردند .
( 11 ) - آج ، لب : فانكم .
( 12 ) - اساس : ندارد ، از دا ، افزوده شد .
( 13 ) - دا : شود .
( 14 ) - دا : مورچهاى خرد ، آج ، لب : مورچهاى خورد .
( 15 ) - آج ، لب : شركتى نيست و انبازى نه .