گويند در عقوبت و فعال ( 1 ) . * ( وَمَزَّقْناهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ ) * ، اى ، فرّقناهم غاية التّفريق ، و بپراگنديم ايشان را غايت پراگندن ( 2 ) .
شعبى گفت : اما غسّان ( 3 ) به شام افتادند و انصار ( 4 ) به مدينه افتادند و خزاعه به تهامه افتادند و ازد به عمّان افتادند . و قوله : * ( كُلَّ مُمَزَّقٍ ) * ، رواست كه مصدر باشد و رواست كه موضع باشد چنان كه گويند : ذهبت به كلّ مذهب ، * ( إِنَّ فِي ذلِكَ لآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ ) * ، در اين آيتى ( 5 ) هست و علامتى و دلالتى هر صابرى شاكرى ( 6 ) را . و فعّال و فعول هر دو بناى مبالغت است . مطرّف بن عبد اللَّه گفت : « صبّار » و « شكور » هر دو مومنى باشد ( 7 ) كه بر بلا صابر بود ( 8 ) و بر نعمت شاكر .
* ( وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّه ) * ، اهل كوفه « صدّق » خواندند به تشديد دال ، يعنى : ابليس ظنّ خود در حقّ ايشان راست ( 9 ) و به ايشان گمان راست برد آن جا كه گفت : . . . فَبِعِزَّتِكَ لأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ( 10 ) . و قال : . . . وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ ( 11 ) .
و قال : لأُضِلَّنَّهُمْ وَلأُمَنِّيَنَّهُمْ ( 12 ) - الاية . و باقى قرّا خواندند : « صدق » به تخفيف ، اى ، صدق عليهم فى ظنّه بهم ( 13 ) ، صادق آمد در آن ظنّ كه به ايشان ( 14 ) برد ، و معنى يكى است . * ( فَاتَّبَعُوه ) * ، ايشان پى او [ 25 - پ ] گرفتند و فرمان او بردند در طغيان و عصيان .
* ( إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ) * ، الَّا گروهى از مومنان كه ايشان اين نكردند . و اين آن گروهاند كه در وقت سوگند استثنا كرد ايشان را و گفت : إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ ( 15 ) .
* ( وَما كانَ لَه عَلَيْهِمْ مِنْ سُلْطانٍ ) * ، آنگه توهين كار شيطان را گفت : او را بر ايشان دستى و سلطانى و قهرى ( 16 ) نيست . و در كلام محذوفى هست و التقدير : الَّا ما ( 17 ) خلَّينا بينه
هامش
( 1 ) - دا ، آج ، لب : نكال .
( 2 ) - دا : تفريق .
( 3 ) - آج ، لب : غشان .
( 4 ) - آج ، لب : انمار .
( 5 ) - آج ، لب : آيت .
( 6 ) - دا ، آج ، لب : شاكر .
( 7 ) - دا ، آج ، لب : هر مؤمنى .
( 8 ) - آج ، لب : صبر كند .
( 9 ) - دا ، آج ، لب : راست كرد .
( 10 ) - سورهء ص ( 38 ) آيهء 82 .
( 11 ) - سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 17 .
( 12 ) - سورهء نساء ( 4 ) آيهء 119 .
( 13 ) - آج ، لب : عليهم به فى ظنّه ، اى بهم .
( 14 ) - آج ، لب : بر ايشان .
( 15 ) - سورهء ص ( 38 ) آيهء 83 .
( 16 ) - آج ، لب : قطرى .
( 17 ) - دا : الَّا من .