قال الشاعر : ( 1 )
يومان : يوم مقامات و اندية ،
و يوم سير الى الأعداء تأويب
اى رجوع بعد رجوع . اين قول عبد اللَّه عبّاس و مجاهد و قتاده و ضحّاك است .
و بعضى دگر ( 2 ) گفتند : التأويب ، سير النّهار كلَّه ، كوهها را گفتيم : همه روز با او مىروى ( 3 ) . [ كما قال ابن مقبل ، شعر :
لحقنا بحىّ ( 4 ) اوّبوا السّير بعد ما ( 5 )
دفعنا شعاع الشّمس و الطَّرف مجنح ( 6 ) ] ( 7 )
* ( وَالطَّيْرَ ) * ، قراءت عامّهء قرّا نصب است . و از يعقوب روايت كردند كه او به رفع خواند ، عطفا على اللَّفظ . و وجه نصب در او دو قول است : يكى ، عطفا على محلّ الجبال ، چه محل او نصب است براى آن كه مناداست و منادى منصوب باشد از آن كه مفعول به بود ، و مثله قول الشّاعر ( 8 ) :
الا يا زيد و الضّحاك ! سيرا
فقد جاوزتما حمز الطَّريق ( 9 )
وجه ديگر ( 10 ) به اضمار فعلى ( 11 ) ، و سخّرنا الطَّير . و مثله قول الشّاعر ( 12 ) :
علَّفتها تبنا و ماء باردا
اى ، و سقيتها ماء باردا .
و قوله : * ( يا جِبالُ ) * ! معنى نه آن است كه ما كوه جماد را ندا كرديم ، معنى آن است كه : ما كوهها را چنان مسخّر كرديم كه بندهء مأمور را كه او را بفرمايند و ندا كنند .
طاعت دارد و فرمان برد . * ( وَأَلَنَّا لَه الْحَدِيدَ ) * ، و اهن را بردست او نرم كرديم . تا در اخبار هست كه آهن بر دست او چون موم نرم كرد ، يا چون خمير يا چون گل تر . تا او چنان كه خواستى ( 13 ) مىگردانيدى بىآتش و گذين ( 14 ) و سندان .
هامش
( 1 ) - دا ، آج ، لب ، افزوده : شعر .
( 2 ) - آج ، لب : ديگر .
( 3 ) - دا : مىرود .
( 4 ) - آج ، لب : لحقتا الجى .
( 5 ) - آج ، لب : بعدها .
( 6 ) - آج ، لب : مخيح .
( 7 ) - اساس و آب : ندارد ، از دا افزوده شد .
( 8 ) - دا ، آج ، لب ، افزوده : شعر .
( 9 ) - دا : جاورتما خمر الطريق .
( 10 ) - دا ، آج ، لب ، افزوده : آن كه .
( 11 ) - دا ، آج ، لب ، افزوده : اى .
( 12 ) - دا ، آج ، لب ، افزوده : شعر .
( 13 ) - دا ، آج ، لب ، افزوده : به دست .
( 14 ) - كذا در اساس و دا ، آب : گزين ، آج ، لب : كرين .