* ( وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ ) * ، و تمام بدهند هر نفسى آنچه كرده باشند ، يعنى ، جزاى آنچه كرده باشند از خير و شرّ و ثواب و عقاب . * ( وَهُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ ) * ، و او عالمتر است به آنچه ايشان كنند .
* ( وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى جَهَنَّمَ ) * ، گفت : برانند آنان را كه كافر باشند به خداى تعالى به جانب دوزخ ، راندنى با عنف به روى . * ( زُمَراً ) * ، افواجا ، گروه گروه ، واحدها زمره . و نصب او بر حال است . اخفش گفت : جماعات فى تفرقة ، * ( حَتَّى إِذا جاؤُها فُتِحَتْ أَبْوابُها ) * ، تا چون به دوزخ رسند ، درهاى دوزخ بگشايند - و آن هفت در باشد . كوفيان « فتحت » خواندند به تخفيف در هر دو جاى من الفتح ، و باقى قرّا به تشديد خواندند على تكثير الفعل لأجل الأبواب . * ( وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها ) * ، خازنان دوزخ گويند اين كافران را : * ( أَ لَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ ) * ، نيامد به شما رسولانى هم از شما براى اعذار و انذار . * ( يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ ) * ، كه بر شما خواندندى آيات خداى شما و بترساندندى شما را از ملاقات اين روز . * ( قالُوا بَلى ) * ، ايشان گويند : آرى . * ( وَلكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ ) * ، و لكن درست شد كلمهء عذاب بر كافران و هى قوله : . . . لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ ( 1 ) . و رواست كه كلمهء عذاب ، آن وعيد است كه در جملهء آيات قرآن كرد كفّار را .
* ( قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها ) * ، گويند : در شويد در درهاى دوزخ مؤبّد و مخلَّد آن جا . و نصب « خالدين » بر حال است . * ( فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ ) * ، كه بد جايى است آن متكبّران را . و « مثوى » مقام است من ثوى اذا اقام .
* ( وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً ) * ، گفت : حشر كنند آن را كه متّقيان و خداى ترسان و پرهيزگاران باشند به جانب بهشت . * ( زُمَراً ) * ، گروه گروه را ، * ( حَتَّى إِذا جاؤُها وَفُتِحَتْ أَبْوابُها ) * ، تا آنگاه كه به آن جا آيند و درهاى بهشت بگشايند - و آن هشت در باشد . گفتند : خداى تعالى درهاى بهشت ، هشت كرد و درهاى دوزخ هفت ، تا بدانند كه رحمت او سابق است و غالب غضبش را . و قوله :
هامش
( 1 ) - سورهء هود ( 11 ) آيهء 119 و سجده ( 32 ) آيهء 13 .