باشند به اين آيت هم به وقت دوم فانى شوند ، لقوله : كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ . وَيَبْقى وَجْه رَبِّكَ ( 1 ) . . . ، و قوله : . . . كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَه ( 2 ) . . .
قول اصحاب تحقيق در اين باب آن است كه ، خداى تعالى چون افناى عالم خواهد كردن ، جزو ( 3 ) فنا بيافريند لافى محل ، با يك جزء ( 4 ) فنا همهء اجسام و اعراض فانى شوند ، اجسام به اصالت و أعراض بر سبيل تبع - لعدم ما يحتاج اليه .
* ( ثُمَّ نُفِخَ فِيه أُخْرى ) * ، آنگاه بارى ديگر دردمند و آن نفخهء احيا باشد . و بار سوّم * ( فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ ) * ، « اذا » ، مفاجات است ، تو بينى ايشان ايستاده باشند مىنگرند ، يعنى زنده شده باشند كه قيام و نظر از كار زندگان است . و گفتند : ينظرون امر اللَّه ، ايستاده باشند انتظار فرمان خداى مىكشند تا چه فرمايد . و گفتند : وجه حكمت در نفخ صور آن است كه پادشاه در وقت فرود آمدن لشكر بفرمايد تا بوقشان بدمند تا علامت آن باشد كه فرود آيند و بيارامند و چون بر خواهند نشست بفرمايد تا بوق بدمند تا علامت آن باشد كه بر مىبايد نشستن سواران را ، و پيادگان را به ميدان آمدن پيش پادشاه - و اللَّه اعلم بمراده و افعاله .
* ( وَأَشْرَقَتِ الأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها ) * ، گفت : زمين روشن ( 5 ) به نور خداى - عزّ و جل .
ضحّاك گفت : به حكم ربّها . سدّى گفت : بعدل ربّها . گفتند : خداى تعالى نورى بيافريند روز قيامت كه همهء روى زمين منوّر شود با او . و مراد به زمين ، زمين قيامت است . * ( وَوُضِعَ الْكِتابُ ) * ، و نامهء اعمال خلايق بنهند براى حساب ، * ( وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَداءِ ) * ، پيغمبران را بيارند و شهيدان را .
عبد اللَّه عبّاس گفت : پيغمبران را و گواهانى كه براى ايشان گواهى دهند به تبليغ رسالت . و گفتند : مراد به گواهان ، فرشتگاناند كه بر خلقان موكّلاند ، بيانش قوله تعالى : وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ ( 6 ) .
* ( وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ ) * ، و حكم كند ميان ايشان به حق و بر ايشان ظلم نكند و نقصان حظَّ ايشان نكنند .
هامش
( 1 ) - سورهء رحمن ( 55 ) آيههاى : 26 و 27 .
( 2 ) - سورهء قصص ( 28 ) آيهء 88 .
( 3 ) - دا : جزوى .
( 4 ) - دا : به آن يك جزو ، كه بر متن راجح است .
( 5 ) - لب : منوّر شود .
( 6 ) - سورهء ق ( 50 ) آيهء 21 .