سبحانك ربّى تباركت و تعاليت ذا الجلال و الاكرام
، آنگه جان بدهد ، تا نماند جز يك خداى - عزّ و جلّ - .
آنگه رسول گفت : خلق جبريل بر ميكايل چندان تفاوت دارد كه كوهى بر تلَّى .
بعضى دگر گفتند : * ( إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّه ) * ، استثناست از آن كه پيش ايشان ( 1 ) مرده باشند ( 2 ) كه يك بار ديگر نميرند ( 3 ) به نفخ صعقه .
از جابر عبد اللَّه انصارى روايت كردند كه او گفت : استثنا از موسى است - عليه السّلام - كه او يك بار بمرده است ، فى قوله : . . . وَخَرَّ مُوسى صَعِقاً ( 4 ) و اين بر تفسير آن كس باشد كه « صعق موسى » را به مرگ تفسير كند . گفتند : دليل اين تأويل آن است [ 123 - ر ] ( 5 ) [ كه انس روايت كرد كه : يك روز مردى جهود در بازار مدينه مىگفت : و الَّذى اصطفى موسى على البشر : به آن خداى كه موسى را بر آدميان بگزيد . انصاريى طپانچه بر روى او زد و گفت : چنين مىگويى و رسول خدا در ميان ماست ! رسول - صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم - ( 6 ) اين آيت بخواند ، آنگه چون با جاى استثنا رسيد ، گفت : اول كس كه سر از گور بر دارد من باشم كه بنگرم موسى را بينم كه دست در قايمهاى از قوايم عرش زده ، ندانم تا او را پيش از من زنده كرده باشند يا او از آنان باشد كه خداى در اين آيت استثنا كرد ، بقوله : * ( إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّه ) * .
كعب الاحبار ( 7 ) گفت : دوازده كس باشند : هشت فرشته كه حاملان عرشاند و جبرئيل و ميكائيل و عزرائيل و اسرافيل .
ضحّاك گفت : رضوان باشند ( 8 ) و مالك و حور العين و خزنهء دوزخ .
قتاده گفت : خداى عالمتر است به آن كه استثنا كرد .
حسن گفت : مستثنى خداست ، لقوله : وَيَبْقى وَجْه رَبِّكَ ذُو الْجَلالِ وَالإِكْرامِ ( 9 ) . و گفتند : ماران و كژدمان ( 10 ) دوزخ باشند . و بر اين اقوال آنان كه مستثنى
هامش
( 1 ) - دا : پيش از آنان ، آج ، لب : پيش آن .
( 2 ) - دا ، آج ، لب : بمرده باشند .
( 3 ) - آج ، لب : بميرند .
( 4 ) - سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 143 .
( 5 ) - نسخه اساس و آب به همين جا پايان گرفته است . از آج ، افزوده شد .
( 6 ) - دا : عليه السّلام .
( 7 ) - آج ، لب : الاخبار .
( 8 ) - دا : باشد .
( 9 ) - سورهء رحمان ( 55 ) آيهء 27 .
( 10 ) - دا : گزدمان .