از جملهء كافران بودى . و در شاذّ خواندند برواية عن عايشة و امّ سلمه ، و مرفوع نيز آوردند اين روايت چنان كه : فكذّبت و استكبرت و كنت على مخاطبة النّفس فانّها مؤنّثة .
و آنگه گفت : * ( وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّه وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ ) * ، گفت : روز قيامت بينى آنان را كه بر خداى دروغ گفته باشند ، رويهاشان سياه .
اكنون بنگر تا در اين چند آيت آنچه حواله كردند بر خداى كه دروغ بود جز اين چيست كه گفتند : * ( لَوْ أَنَّ اللَّه هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ ) * ، و اين دروغ است بر خداى براى آن كه گفتند : اگر خداى ما را [ 120 - پ ] هدايت دادى ، متّقى بودمانى ، يعنى ، براى آن نبوديم كه خداى هدايت نداد ، و اين دروغ است بر خداى ، براى آن كه حق تعالى چنين گفت : وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى ( 1 ) . . . ، گفت : ما ثمود را هدايت داديم ، ايشان اختيار كورى و كفر كردند بر هدى و ايمان . آنگه گفت : * ( أَ لَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ ) * ، در دوزخ جاى نيست متكبّران را ؟ يعنى هست . صورت استفهام است و مراد تقرير و تهديد .
* ( وَيُنَجِّي اللَّه الَّذِينَ اتَّقَوْا بِمَفازَتِهِمْ ) * ، كوفيان خواندند : به « الف » ، على الجمع ، و باقى : بمفازتهم ، على الواحد . گفت خداى تعالى برهاند متّقيان را به رستگارى و ظفرشان . و مراد آن است كه : باعمالهم الجنّة ( 2 ) الَّتى هى سبب الفوز و النّجاة ، به اعمال نيكو كه كرده باشند كه سبب فوز و ظفر باشد . و مفازت هم مصدر بود و هم موضع ، و از اين جا بيابان ( 3 ) را مفازت گويند [ بر تفؤّل و آن را مهلكه گفتند در اصل و لكن بر عكس خواندند بر تفؤّل ، چنان كه مار گزيده را « سليم » گويند ] ( 4 ) و سياه را « ابو البيضا » گويند و كافور گويند .
و ابن الاعرابى گفت : در مفازت كه بيابان است كه او مقلوب نيست ، بل هى من قولهم : فوّز الرّجل اذا هلك . پس او خود مهلكه است ، و اين لغت معروف نيست .
* ( لا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ ) * ، به ايشان نرسد بدى ، يعنى عذاب و مكروه . * ( وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ ) * ، و نه ايشان اندوهناك شوند .
* ( اللَّه خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ ) * ، گفت : خداى آفريدگار همه چيز است ، و مراد آن
هامش
( 1 ) - سورهء فصّلت ( 41 ) آيهء 17 .
( 2 ) - آج : حسنه .
( 3 ) - لب : بيابانى .
( 4 ) - اساس و آب افتادگى دارد ، از آج آورده شد .