آن كه « لام » ( 1 ) لازم است با او ، المعنى : و انّى كنت من السّاخرين ، و آن كه من از جملهء مستهزيان بودم .
قتاده گفت : در اين آيت بس نبود او را كه در طاعت خداى تقصير كرد تا با ( 2 ) تقصير طاعت به طاعت كنندگان استهزا كرد .
ابو صالح گفت : در بنى اسرائيل مردى بود عالم و عابد و خداوند مال . ابليس او را وسواس كرد و گفت : تو را عملى هست و مالى هست ، از دنيا . نصيبى بردار و آنگه توبه كن . او به غرور ابليس مغرور شد و معصيت پيش گرفت و مال در معصيت خرج مىكرد ( 3 ) . يك روز ناگاه ملك الموت بيامد و پيش او آمد . او گفت : تو كيستى ؟ گفت : من ملك الموتام آمدهام تا جانت ( 4 ) بردارم . او گفت : * ( يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّه وَإِنْ كُنْتُ ) * ، خداى تعالى حكايت او با رسول باز كرد .
* ( أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّه هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ ) * ، يا گويد اگر خداى مرا هدايت دادى ، من متّقى بودمى . بنگر كه خداى تعالى از آن كافر ( 5 ) فاسق چگونه حكايت جبر كرد تا مع كفره ، قدرى باشد .
* ( أَوْ تَقُولَ حِينَ تَرَى الْعَذابَ لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ ) * ، يا گويد آنگه كه عذاب دوزخ بيند : اگر مرا كرّتى و رجعتى ( 6 ) بودى تا من از جملهء محسنان و نيكوكاران بودمى . و نصب فاكون بر جواب تمنّى است به « فا » براى آن كه كلام متضمّن تمنّى است ، و التّقدير : يا ليت لى كرّة فاكون . و جواب او محذوف است و التقدير : لو انّ لى كرّة حتّى احسن لكان خيرا لى . و اگر چنان كه گفتيم ، « لو » به معنى « ليت » تفسير ( 7 ) دهند ، فاكون جواب او باشد و تقدير محذوفى نبايد كردن .
* ( بَلى قَدْ جاءَتْكَ آياتِي فَكَذَّبْتَ بِها وَاسْتَكْبَرْتَ وَكُنْتَ مِنَ الْكافِرِينَ ) * ، جواب دهند او را : بلى ، آيات ما به تو آمد ، آن را دروغ داشتى و ترفع نمودى از او و
هامش
( 1 ) - اساس : كلام ( كه لام ) .
( 2 ) - آج ، لب : يا با ما .
( 3 ) - آج ، لب : كرد .
( 4 ) - آج ، لب : جان تو .
( 5 ) - آج ، لب : كافران .
( 6 ) - آج ، لب : رحمتى .
( 7 ) - آج ، لب : تقدير .