كننده به او آيد و خوار و ذليل بكند او را . * ( وَيَحِلُّ عَلَيْه عَذابٌ مُقِيمٌ ) * ، و عذاب ( 1 ) دايم بر او حلال شود .
* ( إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ ) * ، گفت : ما فرو فرستاديم كتاب قرآن بر تو براى مردمان به حق و درستى . * ( فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِه ) * ، هر كه هدايت يابد و نظر كند تا به ره حق رسد ، براى خود كند و هر كه گمراه شود از آن كه نظر و تأمّل نكند ، و بال آن ( 2 ) بر او باشد . * ( وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ ) * ، تو بر ايشان و كيل و حفيظ و نگهبان نهاى و موكّل نهاى بر ايشان ، تا ايشان را بر ايمان حمل كنى ، كار تو دعوت است .
* ( اللَّه يَتَوَفَّى الأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها ) * ، گفت : خداست كه جانها بردارد به وقت مرگ ، چون وقت آن باشد كه اجلش به سر آيد ( 3 ) . * ( وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها ) * ، و نيز آن را كه نخسبد ( 4 ) هم او توفّى كند ، و مراد به توفّى حقيقت [ قبض نفس است ، نه قبض نفس و روح . اين قول عبد اللَّه عبّاس است . و بعضى ديگر گفتند : ] ( 5 ) قبض روح خواست ، الَّا آن است كه خواب را مرگ خواند بر توسّع و تشبيه . * ( فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ ) * ، نفس باز گيرد از آن نفس كه ( 6 ) مرگ بر او قضا كرده باشد ، يعنى ، آن را كه اجل آمده باشد ، جان بردارد . * ( وَيُرْسِلُ الأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ) * ، و آن دگر را كه اجل نيامده باشد فرو گذارد تا به وقت آمدن اجل نام زد او . و فرق ميان توفّى مرگ و توفّى خواب است ( 7 ) كه با خواب عقل و تميز و خرد و روح و حيات بر جاى باشد ، و با مرگ حيات بنماند ، چون ( 8 ) حيات بنماند هر معنى كه به وجود محتاج باشد به حيات ، با فقد حيات بنماند . * ( إِنَّ فِي ذلِكَ لآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ) * ، در اين كه رفت از قبض روح مرده و توفّى مرد خفته و امساك بعضى و ارسال ديگرى آياتى هست و علاماتى و دلالاتى گروهى را كه انديشه و تفكّر كنند . حمزه و كسائى و خلف خواندند : قضى عليها الموت ، به ضمّ « قاف » و كسر « ضاد » و رفع
هامش
( 1 ) - آج ، لب : عذابى .
( 2 ) - آج ، لب : و بال او .
( 3 ) - آج ، لب : سر آيد .
( 4 ) - آب : بخسبد .
( 5 ) - اساس و آب : ندارد ، دا ، افتادگى دارد ، از آج ، افزوده شد .
( 6 ) - آج ، لب : از آن كه .
( 7 ) - آج ، لب : آن است .
( 8 ) - آج ، لب : و چون .