* ( كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ) * ، گفت : آنان كه پيش اينان بودند همچنين تكذيب پيغامبران كردند كه اينان مىكنند ( 1 ) . * ( فَأَتاهُمُ الْعَذابُ ) * [ 112 - ر ] ، عذاب به ايشان آمد از آن جا كه ايشان ندانستند .
* ( فَأَذاقَهُمُ اللَّه الْخِزْيَ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ) * ، بچشانيد ايشان را خداى - عزّ و جل - خزى و عذاب و هوان و مذلَّت در دنيا به اسر و قتل و خزيت و اذلال و اهانت و اجراى حكم كفّار بر ايشان - على اختلاف انواعهم . * ( وَلَعَذابُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ ) * ، و عذاب آخرت بزرگتر باشد اگر دانند ايشان و انديشه كنند .
* ( وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ ) * ، گفت :
ما بزديم براى مردمان در قرآن ( 2 ) هر مثلى تا باشد كه ايشان انديشه كنند .
* ( قُرْآناً عَرَبِيًّا ) * ، نصب او بر فعلى مقدّر است و تقديره : اعنى قرانا عربيّا . و گفتند :
بر حال است على تقدير : انزلناه قرانا عربيّا ، گفت : قرآنى است به لغت عرب . * ( غَيْرَ ذِي عِوَجٍ ) * ، كه در او كژى نيست . مجاهد گفت : لبسى ( 3 ) نيست . عبد اللَّه عبّاس گفت : اختلافى نيست . سدّى گفت : فرو بافته و دروغ نيست . بعضى دگر گفتند :
متناقض نيست . و عوج به كسر ، كژى باشد فى الامر و الدّين و ما يرجع الى المعانى ، و عوج به فتح فى العصا و الحائط و ما كان جسما . * ( لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ ) * ، تا همانا ايشان بترسند و از معاصى بپرهيزند .
* ( ضَرَبَ اللَّه مَثَلًا رَجُلًا ) * ، حق تعالى گفت : بزد خداى مثلى . و نصب « رجلا » بر بدل « مثلا » ( 4 ) است ، مردى كه صفت او آن است . * ( فِيه شُرَكاءُ مُتَشاكِسُونَ ) * ، كه در او انبازانى باشند مختلف ، متنازع ، متضايق ، هر يكى از ايشان او را استخدام كند و كارى فرمايد خلاف آن كه صاحبش فرمايد به قدر ملك او بر او ، يقال : رجل شكس و شرس و ضرس و ضبس ( 5 ) ، اذا كان سيّئ الخلق . مورّج گفت : * ( مُتَشاكِسُونَ ) * اى ، متماكسون . يقال : شاكسنى فلان ، اى ، ماكسنى ، مكاس كرد و مضايقه . * ( وَرَجُلًا سَلَماً لِرَجُلٍ ) * ، ابن كثير و ابو عمر و يعقوب خواندند : سالما ، به الف . و ابو عبيد ، اين
هامش
( 1 ) - آج ، لب : ندارد .
( 2 ) - اساس با خط ديگرى افزوده : از .
( 3 ) - آج ، لب : بسى .
( 4 ) - آج ، لب : مثل .
( 5 ) - اساس : ضيس ، به قياس با نسخهء آج ، تصحيح شد .