را مسخر بكرد تا به فرمان او در فلك ( 1 ) خود مىگردند ( 2 ) و هر يكى به وقتى ( 3 ) معلوم مىروند . * ( أَلا هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ ) * ، الا او خداى است عزيز و آمرزنده ( 4 ) .
* ( خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ ) * ، گفت : بيافريد شما را از يك نفس و آن آدم است ، * ( ثُمَّ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها ) * ، آنگه جفت او را حوّا را هم از او بيافريد ( 5 ) . و « جعل » ، به معنى خلق است ، و چون به معنى خلق باشد ، متعدّى بود به يك مفعول ، و چون به معنى صير باشد متعدّى بود به دو مفعول . * ( وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الأَنْعامِ ) * ، اين انزال ، به معنى انشاست ، يعنى بيافريد براى شما از جملهء چهار پايان هشت جفت ، يعنى هشت صنف . و گفتند : مراد به « زوج » ، جفت است . و چون بر اين حمل كنند چهار جنس باشد كه تفصيل آن در سورهء الانعام [ 105 - پ ] بيامد ، فى قوله : ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَيْنِ - الآية . وَمِنَ الإِبِلِ اثْنَيْنِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَيْنِ ( 6 ) - الآية . پس اين چهار جنس از ميش و بز و شتر و گاو ( 7 ) ، و چون هر يكى از اين ( 8 ) جفتى باشد ، هشت بود . * ( يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ ) * ، مىآفريند شما را خلقى از پس خلقى در شكم مادرانتان . و قوله : * ( خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ ) * ، [ خلق نو از پس خلق اوّل ، كه خلق اوّل از خاك بود و خلق دوم از آب ، و گفتند : * ( خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ ) * ، خلقى از پس خلق اوّل ( 9 ) ] ، مراد آن است كه در سورة المؤمنين گفت : ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً ( 10 ) - الآية . و اين تأويل اولىتر است ، لقوله : * ( فِي ظُلُماتٍ ثَلاثٍ ذلِكُمُ اللَّه رَبُّكُمْ لَه الْمُلْكُ ) * ، [ در سه تاريكى : تاريكى شكم و تاريكى رحم و تاريكى مشيمه . * ( ذلِكُمُ اللَّه رَبُّكُمْ لَه الْمُلْكُ ) * ] ( 11 ) ، اين خداى شماست ، پادشاهى او راست . * ( لا إِله إِلَّا هُوَ ) * ، نيست بجز او خداى ، * ( فَأَنَّى تُصْرَفُونَ ) * ، كجا مىگردانند ( 12 ) شما
هامش
( 1 ) - آج ، لب : به فلك .
( 2 ) - لب : مىگرديدند .
( 3 ) - لب : به وقت .
( 4 ) - آج ، لب : خداى عزيز آمرزنده است .
( 5 ) - آج ، لب : آنگه جفت او را از او حوّا بيافريد .
( 6 ) - سورهء انعام ( 6 ) آيهء 143 و 144 .
( 7 ) - دا ، آج ، لب : گاو و شتر .
( 8 ) - دا ، آج ، لب : آن .
( 9 ) - اساس و آب ، افتادگى دارد ، دا نيز مغشوش مىنمايد از آج آورده شد .
( 10 ) - سورهء مؤمنون ( 23 ) آيهء 14 .
( 11 ) - اساس و آب ، افتادگى دارد ، از دا ، افزوده شد .
( 12 ) - آج ، لب : مىگرداند .