فريشتگان : ما لكم ، چه بوده است شما را كه نصرت يك ديگر نمىكنى و انتقام نمىكشى ؟ گفتند ( 1 ) : اين خزنهء دوزخ گويند ، گفتند ( 2 ) : اين جواب ابو جهل است ، چون گفت : . . . نَحْنُ جَمِيعٌ مُنْتَصِرٌ ( 3 ) .
آنگه حق تعالى گفت : * ( بَلْ هُمُ الْيَوْمَ مُسْتَسْلِمُونَ ) * ، بل ايشان اين روز تن در داده باشند . عبد اللَّه عبّاس گفت : خاضعون ، گردن نهاده باشند و ذليل . بهرى دگر گفتند :
چون كسى باشند كه طالب ( 4 ) سلامت باشد ( 5 ) در ترك منازعت .
* ( وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ ) * ، گفت : بهرى روى به بهرى كنند و از يكديگر مىپرسند . رؤسا از اتباع و سفله پرسند و اينان از ايشان و با يك ديگر خصومت ( 6 ) مىكنند . اينان ايشان را گويند : شما كردى كه ما را بفريفتى و غرور دادى ؟ اينان گويند : لا ، بل شما اختيار بد كردى . و تفصيل اين در سورت سبا بيامد ( 7 ) ، فى قوله : . . . [ يقول ] ( 8 ) الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْ لا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ ( 9 ) الى آخر الايات . و اين را ( 10 ) تفصيلى داد .
* ( قالُوا إِنَّكُمْ كُنْتُمْ تَأْتُونَنا عَنِ الْيَمِينِ ) * ، گفتند : شما آمدى از دست راست ما . و ( 11 ) كنايت است از آن كه شما ما را از جهت خير و بركت و راحت گرفتى به غرور و غلبه .
و عرب آنچه دست راست بود به آن تيمّن و تبرّك كنند . پس گويند به اين طريق آمدى ما را و با ما غدر كردى . فرّاء گفت : معنى آن است كه ما را از جهت قوّت و نصيحت گرفتى و آن اقوى الجهات است ، براى آن كه قوّت مرد در دست راست بود .
و منه قوله : . . . فَراغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً بِالْيَمِينِ ( 12 ) . و گفتند : معنى آن است كه شما ما را به
هامش
( 2 - 1 ) - دا : و گفتند .
( 3 ) - سورهء قمر ( 54 ) آيهء 44 .
( 4 ) - دا : طلب .
( 5 ) - آج ، لب : باشند .
( 6 ) - دا : و بانگ و خصومت .
( 7 ) - آب : برفت ، آج ، لب : رفت .
( 8 ) - در اساس و همهء نسخه بدلها : قال ، با توجه به قرآن مجيد تصحيح شد .
( 9 ) - سورهء سبا ( 34 ) آيهء 31 .
( 10 ) - دا ، آج ، لب ، افزوده : خود .
( 11 ) - دا ، آج ، لب : و اين .
( 12 ) - سورهء صافّات ( 37 ) آيهء 93 .