* ( وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِه ما يَرْكَبُونَ ) * ، گفت : بيافريديم براى ايشان ، من مثله ، از مانند كشتى نوح كشتيهاى ديگر كه به آن ( 1 ) ماند ، اين قول عبد اللَّه عبّاس است .
و بعضى ديگر ( 2 ) گفتند : مراد كشتيهاى كوچك است كه در جويها رود . و مجاهد گفت : شتراناند كه شتر كشتى برّ باشد . * ( ما يَرْكَبُونَ ) * ، « ما » نكرهء موصوفه است ، اى ، شيئا ما يركبون من السّفن او الابل .
* ( وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ ) * ، و اگر خواهيم غرق كنيم ايشان را . * ( فَلا صَرِيخَ لَهُمْ ) * ، اى ، لا مغيث لهم ، و فرياد رسى نبود [ 57 - پ ] ايشان را . و گفتند مستغيثى نبود كه فرياد خواهد از آن كه داند كه فريادش نرسند ، و قول اوّل بهتر است . [ قال الشاعر :
انّا اذا ما اتانا » صارخ فزع
كان الصّراخ له قرع الظَّنابيب ] ( 4 )
صارخ ، اى ، مستغيث ، و الصّراخ الاغاثة . * ( وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ ) * ، و نه ايشان را برهانند .
* ( إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا ) * ، نصب او بر فعلى محذوف است و التّقدير : الَّا ان نرحمهم رحمة منّا . * ( وَمَتاعاً ) * ، و الَّا ان نمتّعهم متاعا ، مگر ما رحمت كنيم بر ايشان و ايشان را برخوردارى دهيم تا به وقت آجال ايشان ، اگر آن جا غرق نشوند .
* ( وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا ما بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَما خَلْفَكُمْ ) * ، چون گويند ايشان را كه بترسى از آنچه در پيش شماست و پس شما . عبد اللَّه عبّاس گفت : * ( ما بَيْنَ أَيْدِيكُمْ ) * ، آنچه پيش شماست از كار آخرت تا ببجارى ( 5 ) آن را و آنچه پس شماست از متاع دنيا تا به او مغرور نشوى . مجاهد گفت : آنچه پيش شماست از گناهان گذشته و آنچه از پس شماست از گناه نا كرده ، از آن به توبه احتراز كنى و از اين به عزم . بر آن پشيمان باشى و بر اين عازم . حسن گفت : * ( ما بَيْنَ أَيْدِيكُمْ ) * ، آنچه گذشت از اجل شما ، * ( وَما خَلْفَكُمْ ) * ، و آنچه مانده است از آن . قتاده گفت : آنچه پيش شماست از وقايعى و حوادثى كه رفت ، * ( وَما خَلْفَكُمْ ) * ، و آنچه پس شماست از كار قيامت . مقاتل گفت :
آنچه پيش شما رفت از هلاك امّت سلف و آنچه پس شماست از عذاب آخرت .
* ( لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ ) * ، تا همانا بر شما رحمت كنند و جواب « اذا » از كلام بيفگند ، لدلالة
هامش
( 1 ) - دا : با آن .
( 2 ) - دا : دگر .
( 3 ) - آج ، لب : ابانا .
( 4 ) - اساس و آب افتادگى دارد ، از دا ، افزوده شد .
( 5 ) - آج ، لب : بجا آريد .