در خبر هست كه كعب الاحبار عبد اللَّه عبّاس را گفت ، در توريت هست كه :
من حفر حفرة وقع فيها ، هر كه او چاهى بكند در آن جا فتد ( 1 ) . عبد اللَّه گفت : مانند اين در قرآن دانى تا ، كجاست ؟ قوله تعالى : * ( وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِه ) * . زهرى گفت : ما را روايت كردند كه رسول - عليه السّلام - گفت : مكر مكنى و ماكر را معاونت مكنى كه خداى تعالى مىگويد : * ( وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِه ) * ، و بغى مكنى و باغيان را معاونت مكنى كه خداى تعالى مىگويد : . . . إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى أَنْفُسِكُمْ . . . ( 2 ) ، و عهد مشكافى و عهد شكافان را معاونت مكنى كه خداى تعالى مىگويد : . . . فَمَنْ ( 3 ) نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى نَفْسِه . . . ( 4 )
* ( فَهَلْ يَنْظُرُونَ ) * ، آنگه گفت : اين كافران انتظار مىكنند الَّا سنّت و طريقت اوّلينان و پيشنگان ( 5 ) را از عذاب و هلاك . و « نظر » در آيت به معنى انتظار است .
آنگه گفت : * ( فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّه تَبْدِيلًا ) * ، نيابى تو اى محمد سنت و نهاد خداى را تبديل و تغييرى و نه نيز تحويل و گردانيدنى ، يعنى عادت [ 47 - پ ] خداى تعالى در اين باب تبديل و تحويل نپذيرد از عذاب كفّار ، امّا فى الدنيا او فى الآخرة .
آنگه بر سبيل تذكير و تقريع گفت : * ( أَ وَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ ) * ، نمىروند اين كافران در زمين تا بنگرند و انديشه كنند عاقبت آنان كه پيش ايشان بودند از كافران و ايشان از اينان به قوّت سختتر بودند ؟ و نصب « قوّة » بر تمييز باشد . آنگه گفت :
* ( وَما كانَ اللَّه لِيُعْجِزَه مِنْ شَيْءٍ ) * ، و خداى را عاجز نكند هيچ چيز در آسمان و زمين .
و اين « لام » مؤكّد نفى است فى قولهم : ما كنت لأفعل كذا . و « من » زيادت است . * ( إِنَّه كانَ عَلِيماً قَدِيراً ) * ، كه خداى - جلّ جلاله - فيما لم يزل عالم و قادر بود و است ( 6 ) .
آنگه وصف رحمت و كرم خود كرد ، گفت : * ( وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّه النَّاسَ بِما كَسَبُوا ) * ، اگر خداى بگيرد مردمان را به آنچه كرده باشند بر پشت زمين ، هيچ جانور را رها نكند . و قوله : * ( عَلى ظَهْرِها ) * ، ضمير قبل الذّكر است ، اتّكالا على وضوح المعنى و زوال
هامش
( 1 ) - آج ، لب : افتد .
( 2 ) - سورهء يونس ( 10 ) آيهء 23 .
( 3 ) - اساس ، آب ، دا : و من ، با توجه به قرآن مجيد تصحيح شد .
( 4 ) - سورهء فتح ( 48 ) آيهء 10 .
( 5 ) - آج ، دا ، آج ، لب : پيشينگان .
( 6 ) - دا ، آج ، لب : بوده است .