پيغامبران - عليهم السّلام - فى قوله : . . . رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا . . . ( 1 ) در حق آدم و قوله : بِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي . . . » در حقّ موسى و قتل او قبطى را قوله : . . . سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ ( 3 ) ، در قصّهء يونس - عليه السّلام - و امثال اين از آيات .
قوله : * ( ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ ) * [ 44 - ر ] * ( ذلِكَ ) * ، اشارت است به ميراث دادن كتاب ، چه اين معنى فضلى است از خداى تعالى بزرگوار كه بسيارى ( 4 ) منافع دينى و بيان شريعت و انواع الطاف به او تعلق دارد .
* ( جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها ) * ، گفت : اين جماعت [ در ] ( 5 ) بهشتها عدن روند . و عدن اقامت باشد ، يقال : عدن بالمقام اذا اقام به . * ( يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ ) * ، و تحلَّى ايشان كنند ( 6 ) در آن جا ، يعنى در آن بهشتها از دستورنجها ( 7 ) و زر و مرواريد . و « من » اوّل تبعيض راست و دوم تبيين را .
* ( وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ ) * ، و لباس و پوشش ايشان در آن جا حرير باشد .
و ابو هريره روايت كرد از رسول - صلَّى اللَّه عليه و على آله - كه او گفت : اگر حلىّ كمتر كسى از اهل بهشت برابر كنند به جمله حلىّ ( 8 ) اهل دنيا ، حلَّى او بيشتر باشد از همه حلىّ اهل دنيا .
* ( وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّه ) * ، صورت ماضى است و معنى مستقبل ، يعنى گويند اهل بهشت : سپاس خداى را كه اندوه از ما ببرد . عبد اللَّه عبّاس گفت : يعنى غم و اندوه دوزخ ، عكرمه گفت : حزن و اندوه گناهان و سيّئات و خوف ردّ ( 9 ) طاعات . و گفتند :
اندوه مرگ . و گفتند : غم آن كه ندانستند كه اهل بهشتاند يا اهل دوزخ . ثمالى گفت : اندوه دنيا ، ضحّاك گفت : حزن ابليس و وسوسهء او ، ذو النّون گفت : حزن قطيعت ، كلبى گفت : غمّى كه در دنيا بود ايشان را از احوال آخرت ، و گفتند اهوال
هامش
( 1 ) - سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 23 .
( 2 ) - سورهء نمل ( 27 ) آيهء 44 .
( 3 ) - سورهء انبيا ( 21 ) آيهء 87 .
( 4 ) - آج ، لب : بسيار .
( 5 ) - اساس ندارد ، از دا ، افزوده شد .
( 6 ) - آج ، لب : ايشان كشد .
( 7 ) - لب : دستور رنجهاى از .
( 8 ) - دا : حلىّ جمله .
( 9 ) - دا : در .