و رجااند ، آنگه ذكر سابقان كرد تا كس از عذاب او ايمن ( 1 ) نباشد . گفتند : ظالمان را براى آن تقديم كرد [ 42 - پ ] كه او اعتماد بر رحمت خداى دارد و سابق را تأخير كرد براى آن ( 2 ) كه اعتماد او بر عمل باشد ( 3 ) .
أبو بكر ورّاق گفت : اين ترتيب بر مرتبهء مردم نهاد كه آدمى اوّل ظالم باشد به معصيت ، آنگه مقتصد شود به توبه ، آنگه سابق كرد ( 4 ) به مجاهده . اكنون بدان كه مفسّران و اهل تأويل اقوال بسيار گفتند در معنى ظالم و مقتصد و سابق . اوّل آنچه از باب اخبار و آثار است گفته شود :
زهرى روايت كرد به اسنادش از [ ر ] سول - عليه السّلام - كه او گفت : سابقان آنانند كه بىحساب به بهشت شوند ، و مقتصدان آنانند كه ايشان را حساب آسان كنند ، و ظالمان آنانند كه ايشان را بدارند تا عرق لگام ( 5 ) بر دهن ايشان كند ( 6 ) ، آنگه خداى به رحمت دريابد ايشان را . و ايشان آنانند كه گويند : * ( . . . الْحَمْدُ لِلَّه الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ ) * ( 7 ) .
از امير المؤمنين على روايت كردند كه او گفت ، چون او را از اين آيت پرسيدند گفت : ظالم آن است كه از مال ظالمان ( 8 ) عطا ستاند و مقتصد آن است كه منكر باشد به دل و زبان ، و سابق آن است كه به تيغ بيرون آيد ، امر معروف كند و نهى منكر . و عثمان بن عفّان گفت : سابق مجاهد باشد و مقتصد مهاجر باشد و ظالم بدوى باشد .
عقبة بن صهبان ( 9 ) گفت : در نزديك عايشه شدم و او را از اين آيت پرسيدم ، [ گفت ] ( 10 ) : يا بنىّ جمله ايشان اهل بهشتاند ، اما « سابق بالخيرات » آنان بودند كه در عهد رسول بودند و رسول ايشان را راه داد به بهشت و مقتصد آنانند كه بر اثر ايشان ( 11 )
هامش
( 1 ) - دا : امن .
( 2 ) - دا : براى آن تأخير كرد .
( 3 ) - دا : كه او اعتماد بر عمل خود دارد .
( 4 ) - دا : گردد .
( 5 ) - دا ، آج ، لب : لجام .
( 6 ) - آج ، لب : كنند .
( 7 ) - سورهء ملائكه ( 35 ) آيهء 34 .
( 8 ) - دا : آن است از ما كه از ظالمان ، آج ، لب : آن است از ما كه از ما بيرون آيد و از ظالمان .
( 9 ) - آج ، لب : مهيان .
( 10 ) - اساس و آب : ندارد ، از دا افزوده شد .
( 11 ) - دا ، آج ، لب : افزوده : به ايشان .