خود بر ايشان . آنگه گفت :
انّ اللَّه تعالى خلق الخلق و كان ( 1 ) غنيا عن خلقهم لم يخلقهم لجرّ منفعة و لا لدفع مضرّة و لكن خلقهم و احسن اليهم و ارسل اليهم الرّسل ليفصلوا بين الحقّ و الباطل فمن احسن كافاه بالجنّة و من اساء كافاه بالنّار
، گفت :
خداى تعالى خلقان را بيافريد و از ايشان مستغنى بود ، نه براى جرّ منفعتى آفريد ايشان را و نه براى دفع مضرّتى ، بيافريد ايشان را و پيغامبران فرستاد به ايشان ، و بيان حلال و حرام كرد ايشان را ، تا فصل و تميز كنند ميان حق و باطل ، و هر كه احسان كند او را مكافات كند به بهشت ، و هر كه اساءت كند مكافات كند او را به دوزخ .
محمّد بن على التّرمذىّ گفت : خداى تعالى خلقان را براى عبادت آفريد تا او را پرستند و او ثواب دهد ايشان را بر آن . اگر عبادت ( 2 ) كنند ، امروز بندگانى باشند آزاد كرام ، و فردا آزادانى باشند پادشاه در دار السّلام . و اگر ( 3 ) عبادت او رها كنند ، امروز بندگانى گريخته سفله لئام باشند ، و فردا بندگانى در بند و زندان در ميان اطباق ( 4 ) نيران . امّا قوله تعالى : وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ ( 5 ) ، بر حقيقت غرض خداى تعالى نه رنج مكلَّفان است ، غرض او آن است كه : از اين عبادت به منزلتى رسند كه ممكن نيست و در حكمت نيكو نيست ايشان را به آن نعمت رسانيدن ، الَّا از آن طريق - چنان كه در كتب اصول بيان كرده است ( 6 ) .
آنگه ثناى خود گفت تا ما را بياموزد كه بدون چگونه ثنا بايد گفتن ( 7 ) : * ( فَتَعالَى اللَّه الْمَلِكُ الْحَقُّ ) * ، بلند قدر است خداى - جلّ جلاله - و او پادشاهى است بدرستى و راستى . * ( لا إِله إِلَّا هُوَ ) * ، جز او خداى ، خدايى نيست ، و او خداوند عرش كريم است ، و مراد به كريم در آيت مكرّم و معظَّم است .
هامش
( 1 ) . اساس : فى مكان ، به قياس با نسخهء آط ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها او .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها امروز .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز آل و .
( 5 ) . سورهء ذاريات ( 51 ) آيهء 56 .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها كه خداى تعالى خواست ، تا آنچه به مكلَّفان دهد در بهشت بر سبيل استحقاق دهد مقرون به تعظيم و تبجيل و در حكمت نيكو نباشد تا مستحق را تعظيم كردن ، پس تكليف كرد ايشان را تا به تحمّل آن مستحق شدند تا آن نعمت بر بليغتر وجهى برساند . و اين از غايت كرم اوست تعالى .
( 7 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مش گفت .