مراد حلال است . و طيّب دو معنى دارد : هم خوش باشد و هم پاك . و بعضى ديگر گفتند : امر است بر سبيل وجوب ، و معنى آن كه : از حلال خورى دون حرام .
* ( وَاعْمَلُوا صالِحاً ) * ، و عمل صالح كنى . * ( إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ ) * ، كه من عالمم و دانا با آنچه شما مىكنى .
* ( وَإِنَّ هذِه أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً ) * ، كوفيان و ابن عامر خواندند : « و انّ » به كسر همزه ، و ابن عامر « نون » را تسكين كرد ، بر اين قراءت مخفّفه باشد از ثقيله ، و باقى قرّاء به فتح همزه خواندند و تشديد « نون » . آن كه همزه مكسور خواند ، گفت : عطف است على قوله : * ( إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ ، وَإِنَّ هذِه ) * ، و آن كه مفتوح خواند گفت : به اضمار « لام » علَّت چنين شد ، و التّقدير : لأنّ هذه . * ( أُمَّتُكُمْ ) * ، مفسّران در معنى امّت خلاف كردند ، حسن و ابن جريج گفتند : امّت ، به معنى دين است ، يعنى كه دين شما يك دين است ، نظيره قوله : إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ . . . ( 1 ) ، اى على دين و ملَّة . بعضى دگر گفتند : به معنى جماعت است ، يعنى جماعت شما يكىاند و جمله يكى امّتى ( 2 ) فى الاجتماع على شريعة واحدة . جبائى گفت : يك امّتاند ، يعنى در آن كه خلق اويند و بندهء اويند . و * ( أُمَّةً واحِدَةً ) * ، نصب بر حال است ، و معنى آن كه دين و ملَّت يكى است و شما همه يكى هستيد در باب آن كه بندگان اويى و خداى شما منم . * ( وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ ) * ، از من بترسى و از ( 3 ) معاصى من اجتناب كنى .
* ( فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ ) * ، يعنى پس از آن كه يك امّت بودند امّا در خلقت و امّا در ملَّت ، كار خود يعنى دين خود مقطَّع و مفرّق كردند ، هر گروهى از ايشان اختيار دينى كردند و اختيار كتابى جز ( 4 ) دين و كتاب ديگران ، تا ( 5 ) جهودان كه به موسى و توريت ايمان داشتند به عيسى و انجيل كافر شدند ، و ترسايان به موسى و توريت كافر شدند ، و هر دو فرقه به محمّد و قرآن كافر شدند ، اين قول قتاده و مجاهد است . و بعضى ديگر گفتند : مراد آن است كه نوشتهء آن ( 6 ) از بر خود بنهادند كه به آن احتجاج ( 7 ) كردندى بر
هامش
( 1 ) . سورهء زخرف ( 43 ) آيهء 22 .
( 2 ) . آل : يك امّتيد .
( 3 ) . آل مناهى و .
( 4 ) . اساس : چون ، به قياس با نسخهء آط ، و اتّفاق نسخه بدلها ، تصحيح شد .
( 5 ) . اساس : با ، به قياس با نسخهء آط ، تصحيح شد .
( 6 ) . همهء نسخه بدلها : نوشتهاى از .
( 7 ) . آج ، لب ، آل : اجماع .