* ( أَنِ اعْبُدُوا اللَّه ) * ، و شايد كه « ان » مع الفعل در جاى مصدر بود و محلّ او خبر بود به تقدير حرف جرّ ، و آنگه محلّ جار و مجرور نصب باشد بوقوع الفعل عليه ، و التّقدير : ارسلنا رسولا بان اعبدوا اللَّه ، اى بعبادة اللَّه . * ( أَ فَلا تَتَّقُونَ ) * ، و گفت : از خداى نمىترسى شما ؟
* ( وَقالَ الْمَلأُ ) * ، گفتند اشراف و سادات آن قوم او ( 1 ) آنان كه كافر بودند و مكذّب به آيات ما و دروغ دارند ( 2 ) و ايمان ندارند ( 3 ) به قيامت و سراى باز پسين . * ( وَأَتْرَفْناهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ) * ، ما ايشان را معمّر ( 4 ) بكردهايم و در نعمت دنيا رها كرده . * ( ما هذا ) * ، نيست اين پيغامبر الَّا آدمى چون شما ، از آن طعام مىخورد كه شما مىخورى و از آن شراب مىخورد كه شما مىخورى ، يعنى فرشته نيست كه مستغنى باشد از طعام و شراب ، همچون شما محتاج طعام و شراب است .
* ( وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً ) * ، و اگر چنان كه شما فرمان آدمى برى همچون خود زيانكار باشى ، و « اذا » اين جايگاه ملغاست از عمل براى آن كه در ميان مبتدا و خبر افتاد ( 5 ) .
* ( أَ يَعِدُكُمْ ) * ، اين پيغامبر شما را وعده مىدهد كه : شما چون مرده باشى و ( 6 ) خاك شده باشى و استخوانها ( 7 ) گشته ، شما را زنده خواهند كردن و از گورها بيرون آوردن .
* ( هَيْهاتَ هَيْهاتَ لِما تُوعَدُونَ ) * ، و دور است و به غايت دور است آنچه شما را وعده مىدهند از بعث و نشور . و « هيهات » از جمله اسماء افعال است ، اعنى اسمى است كه معنى او فعل ( 8 ) باشد ماضى ، اى بعد ، الَّا آن است كه هيهات بليغتر باشد از بعد . و ابو جعفر هيهات خواند به كسر « تا » ، و نصر بن عاصم ، هيهات خواند به ضمّ « تا » . و ابو حياة الشّامى به ضمّ و تنوين خواند : هيهات . و عامة قرّاء به فتح « تا » خوانند بى ( 9 ) تنوين و گفتند : مبنى است بر فتح ، چون : « كيف » و « اين » . و فرّاء گفت : فتح او چون فتح « ثمّت » و « ربّت » است ، و آن كه مضموم خواند گفت : چون « منذ » و « حيث » است .
و آن كه مكسور خواند گفت : چون « هؤلاء » و « امس » است . و آن كه مفتوح خواند
هامش
( 1 ) . آج ، لب : و .
( 2 ) . همهء نسخه بدلها : دارنده آن را .
( 3 ) . همهء نسخه بدلها : نداشتند .
( 4 ) . همهء نسخه بدلها : منعّم ، كه با ظاهر عبارت سازگارتر مىنمايد .
( 5 ) . آج ، لب : افتاده .
( 6 ) . آط ، آب ، آج ، آز ، آل ، مش در خاك .
( 7 ) . آج ، لب خاك .
( 8 ) . آط ، آب ، آز ، مش : فعلى .
( 9 ) . اساس : به ، به قياس با نسخه بدلها و فحواى عبارت ، تصحيح شد .